Gia Lai mới, gồm cả Bình Định cũ từ ngày 01/7/2025, là một tỉnh trải từ biên giới Campuchia qua cao nguyên Pleiku xuống tới biển Quy Nhơn, với hai nền sản xuất bổ sung cho nhau. Phía tây là cà phê, hồ tiêu, cao su, mía, sắn, điều, thuỷ điện, năng lượng gió; phía đông là đồ gỗ xuất khẩu, đá granite, chế biến thuỷ sản, dừa, cùng các làng nghề nón ngựa, rèn, rượu.
Bài này đi theo từng phần của tỉnh mới: các ngành chủ lực, làng nghề nổi tiếng, chuỗi gỗ Quy Nhơn và gợi ý cho người tìm xưởng. Không bàn khu công nghiệp, khu kinh tế, đất đai.
Cao nguyên và đồng bằng ven biển trong một tỉnh
Gia Lai cũ là tỉnh cao nguyên rộng, đất đỏ bazan, nổi tiếng với cà phê, hồ tiêu, cao su, cùng các thuỷ điện lớn trên sông Sê San và sông Ba. Vùng phía đông Gia Lai cũ, quanh An Khê, Kông Chro, trồng mía và sắn, có nhà máy đường và tinh bột sắn. Những năm gần đây tỉnh còn có thêm các trang trại điện gió, điện mặt trời.
Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai) là tỉnh duyên hải với cảng Quy Nhơn. Thế mạnh công nghiệp của Bình Định cũ là chế biến gỗ xuất khẩu, đặc biệt đồ gỗ ngoài trời, cùng đá granite, chế biến thuỷ sản, thực phẩm, dược phẩm. Vùng đồng bằng có nhiều làng nghề lâu đời như nón ngựa, rèn, rượu, bánh tráng, bún.
Hai vùng gắn với nhau qua quốc lộ 19 và đèo An Khê: nông sản cao nguyên xuống cảng Quy Nhơn, gỗ rừng trồng từ cả hai phía về các nhà máy đồ gỗ. Nay chung một tỉnh, chuỗi này càng rõ hơn. Với người tìm xưởng, phía đông là nơi tìm nhà máy chế biến và làng nghề, phía tây là nơi tìm vùng nguyên liệu.
Ngành chủ lực phía Gia Lai cũ
Cà phê. Gia Lai cũ là một trong những vùng cà phê lớn của Tây Nguyên, chủ yếu cà phê vối, trồng quanh Pleiku, Chư Prông, Ia Grai, Đắk Đoa. Chế biến gồm sơ chế, xay xát thành cà phê nhân, một phần rang xay, hoà tan.
Hồ tiêu. Vùng Chư Sê nổi tiếng với hồ tiêu, có cả hồ tiêu đen, tiêu trắng sau khi bóc vỏ; các cơ sở làm sạch, phân loại, tiệt trùng cho xuất khẩu.
Cao su. Các công ty cao su nhà nước và tư nhân có vườn lớn, kèm nhà máy chế biến mủ thành cao su khối, cao su ly tâm.
Mía đường, sắn, điều. Vùng An Khê, Kông Chro, Krông Pa trồng mía và sắn, có nhà máy đường và tinh bột sắn; điều được trồng ở một số vùng thấp.
Năng lượng. Thuỷ điện trên sông Sê San và sông Ba, cùng các dự án điện gió, điện mặt trời, kéo theo dịch vụ bảo trì cơ điện.
Nông sản mới. Chanh dây, sầu riêng, rau quả cao nguyên phát triển thêm, cùng các cơ sở sơ chế, đông lạnh, làm nước ép.
Chuỗi đồ gỗ ngoài trời Quy Nhơn
Đồ gỗ ngoài trời, như bàn ghế sân vườn, ghế xếp, ghế nằm bể bơi, là sản phẩm làm nên tên tuổi của Bình Định cũ trên thị trường xuất khẩu. Bảng dưới tóm tắt các công đoạn và điểm khách mua hay soi.
| Công đoạn | Việc chính | Điểm khách mua hay soi |
|---|---|---|
| Nguyên liệu | Gỗ keo, bạch đàn rừng trồng trong nước và gỗ nhập | Nguồn gốc hợp pháp, chứng nhận rừng bền vững |
| Xẻ, sấy | Xẻ phôi, sấy đến độ ẩm yêu cầu | Độ ẩm sau sấy, gỗ không nứt, không cong vênh |
| Gia công chi tiết | Cắt, bào, phay mộng, khoan | Độ chính xác để lắp ráp, mộng chắc |
| Lắp ráp, chà nhám | Lắp khung, bắt vít, chà nhám | Phụ kiện kim loại chống gỉ, bề mặt mịn |
| Hoàn thiện | Nhúng dầu, phun sơn ngoài trời | Độ bền ngoài trời, hoá chất trong lớp phủ |
| Đóng gói | Tháo rời, đóng thùng, xếp container | Thùng chịu lực, hướng dẫn lắp, chống ẩm |
Đồ gỗ ngoài trời đòi hỏi gỗ chịu thời tiết, phụ kiện không gỉ và lớp hoàn thiện bền tia cực tím, nên khác hẳn đồ gỗ trong nhà. Các xí nghiệp ở Quy Nhơn đã quen làm theo đơn của nhà nhập khẩu châu Âu, nên quen với yêu cầu về nguồn gỗ hợp pháp và chứng nhận rừng. Người tìm xưởng đồ gỗ ngoài trời trong nước có thể bắt đầu từ đây.
Làng nghề và đặc sản sản xuất của Bình Định cũ
Những làng nghề và sản phẩm dưới đây có tiếng lâu năm. Vùng ghi theo tên quen gọi trước sắp xếp năm 2025.
| Làng nghề hoặc sản phẩm | Vùng | Sản phẩm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nón ngựa Phú Gia | Phù Cát | Nón ngựa, nón lá trang trí | Nghề tỉ mỉ, ít hộ còn làm đủ công đoạn |
| Rượu Bàu Đá | An Nhơn | Rượu gạo truyền thống | Hộ nấu và cơ sở có thương hiệu |
| Rèn Tây Phương Danh | An Nhơn | Dao, nông cụ, đồ rèn | Kết hợp rèn tay và máy |
| Dừa Tam Quan | Hoài Nhơn | Dừa, thạch dừa, bánh tráng nước dừa | Vùng dừa lâu năm của miền Trung |
| Bún song thằn | An Thái, An Nhơn | Bún khô sợi đôi | Hộ làm theo cách truyền thống |
| Đá granite | Vùng núi Bình Định cũ | Đá ốp lát, đá khối, đá mỹ nghệ | Nhà máy cưa xẻ và xưởng chế tác |
| Dệt thổ cẩm | Các vùng Jrai, Ba Na của Gia Lai cũ | Vải thổ cẩm | Hộ dệt, gắn với du lịch cộng đồng |
Phần làng nghề của tỉnh mới tập trung ở đồng bằng Bình Định cũ, nhiều nhất quanh An Nhơn, Phù Cát, Hoài Nhơn. Với đơn quà tặng, đặc sản, đồ rèn, đây là các địa chỉ nên tìm hiểu.
Biển Quy Nhơn: cá ngừ, hải sản và thực phẩm
Bình Định cũ có đội tàu đánh bắt xa bờ đông, cảng cá Quy Nhơn, Tam Quan, Đề Gi là nơi cập bến của cá ngừ đại dương, cá nục, mực. Chế biến thuỷ sản gồm cấp đông cá ngừ, làm khô, làm chả cá, nước mắm. Cá ngừ đại dương là sản phẩm có giá trị cao, đòi hỏi bảo quản lạnh từ trên tàu, nên chất lượng phụ thuộc lớn vào cách ngư dân xử lý ngay sau khi câu.
Ngoài thuỷ sản, vùng này còn có chế biến thực phẩm, nước giải khát, và một doanh nghiệp dược phẩm lâu năm sản xuất thuốc, dịch truyền. Đây là những ngành chịu quản lý chặt về điều kiện sản xuất, nên xí nghiệp nhỏ thường chỉ tham gia ở khâu bao bì, vận chuyển.
Ví dụ giả định: một chuỗi nhà hàng ở TP.HCM muốn đặt cá ngừ đại dương từ Quy Nhơn; họ nên làm việc với cơ sở có kho lạnh, có quy trình phân loại cá ngay tại cảng, và hỏi rõ cá được bảo quản thế nào trên tàu, vì cá ngừ xử lý sai một khâu là mất giá trị cả con.
Từ vườn cà phê, vườn cao su đến nhà máy sơ chế
Cà phê vối ở Gia Lai cũ phần lớn được thu hái kiểu tuốt cả cành, phơi trên sân xi măng hoặc bạt, rồi xát vỏ thành cà phê nhân. Cách làm này nhanh nhưng lẫn quả xanh, quả chín, nên hạt không đồng đều. Một số hộ và hợp tác xã chuyển sang hái chín, sơ chế ướt hoặc sơ chế mật ong, phơi trên giàn, để làm cà phê chất lượng cao bán giá tốt hơn. Nhà máy xay xát phân loại hạt theo kích cỡ, loại bỏ hạt đen, hạt vỡ, rồi đóng bao cho xuất khẩu hoặc rang xay.
Cao su có nhịp riêng: mủ được cạo vào sáng sớm, gom về nhà máy trong ngày, làm đông, cán, sấy thành cao su khối, hoặc ly tâm thành mủ cô đặc cho găng tay, nệm. Nước thải chế biến mủ có mùi nặng và chứa nhiều chất hữu cơ, nên nhà máy phải có hệ thống xử lý theo Luật Bảo vệ môi trường 2020.
Hồ tiêu sau thu hái được phơi khô, sàng, có thể ngâm bóc vỏ làm tiêu trắng. Khách nước ngoài ngày càng soi dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và vi sinh, nên cơ sở xuất khẩu phải làm sạch, tiệt trùng bằng hơi nước. Với người tìm nguồn, câu hỏi về quy trình sơ chế quan trọng ngang câu hỏi về vùng trồng.
Quy mô xí nghiệp và những lưu ý khi đặt hàng
Phía Bình Định cũ có lớp xí nghiệp vừa và lớn khá đông trong ngành gỗ, nhiều nhà máy hàng trăm đến hàng nghìn công nhân, cùng xưởng vệ tinh làm chi tiết, sơn, đóng gói. Ngành đá granite có các nhà máy cưa xẻ đá khối lớn và xưởng chế tác nhỏ. Thuỷ sản có cả nhà máy cấp đông lẫn hộ chế biến khô.
Phía Gia Lai cũ, xí nghiệp chủ yếu là nhà máy sơ chế nông sản: xay xát cà phê, làm sạch hồ tiêu, chế biến mủ cao su, tinh bột sắn, đường. Hộ nông dân và hợp tác xã là lớp cung cấp nguyên liệu, một số hợp tác xã đã tự sơ chế, rang xay, đóng gói.
Mùa vụ chi phối rõ nhịp sản xuất: cà phê thu hoạch cuối năm, hồ tiêu đầu năm, mía từ cuối năm sang đầu năm sau. Ngành gỗ xuất khẩu có mùa cao điểm trước các mùa bán hàng ở châu Âu, Bắc Mỹ. Khi đặt hàng, bạn nên hỏi xưởng về lịch mùa vụ của họ và đặt trước mùa cao điểm.
Người tìm xưởng nên nhìn về Gia Lai mới khi nào
Gợi ý theo nhóm nhu cầu, để khoanh vùng trước khi đi tìm cụ thể:
- Đồ gỗ ngoài trời, đồ gỗ xuất khẩu làm theo đơn: các xí nghiệp quanh Quy Nhơn và vùng phụ cận.
- Đá granite ốp lát, bậc, mặt bàn, đá mỹ nghệ: các nhà máy cưa xẻ và xưởng chế tác ở Bình Định cũ.
- Cá ngừ đại dương, hải sản cấp đông, chả cá, nước mắm: cảng cá Quy Nhơn, Tam Quan, Đề Gi.
- Cà phê nhân, cà phê rang xay, hồ tiêu, cao su sơ chế: vùng Pleiku, Chư Prông, Chư Sê và các vùng lân cận.
- Đường, tinh bột sắn số lượng: vùng An Khê, Kông Chro, Krông Pa, theo vụ.
- Đồ rèn, nón ngựa, rượu, bún, bánh tráng làm quà: các làng nghề quanh An Nhơn, Phù Cát, Hoài Nhơn.
Đèo An Khê nối hai phía tỉnh mới; khi lên lịch đi thăm cả vùng cao nguyên và vùng biển, hãy dành ít nhất một ngày cho mỗi phía.
Câu hỏi thường gặp
Bình Định bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 01/7/2025, Bình Định cũ đã hợp nhất vào Gia Lai. Quy Nhơn, An Nhơn, Hoài Nhơn nay thuộc Gia Lai, với tên phường, xã mới sau sắp xếp.
Vì sao Quy Nhơn mạnh về đồ gỗ ngoài trời?
Vì có cảng biển, gần vùng gỗ rừng trồng của cả duyên hải và cao nguyên, và các xí nghiệp đã làm hàng ngoài trời cho thị trường châu Âu từ nhiều thập kỷ. Kinh nghiệm này tạo ra đội ngũ thợ và quản lý quen với yêu cầu của khách nhập khẩu.
Hồ tiêu Chư Sê có gì đặc biệt?
Chư Sê là vùng hồ tiêu có tiếng của Tây Nguyên, hạt chắc, cay, được trồng trên đất đỏ bazan. Sản phẩm có tiêu đen, tiêu trắng, và các cơ sở chế biến xuất khẩu làm sạch, tiệt trùng theo yêu cầu khách.
Nón ngựa Phú Gia khác nón lá thường thế nào?
Nón ngựa có kết cấu nhiều lớp, khung tre chuốt nhỏ, lá được ép và khâu tỉ mỉ, thường có trang trí. Xưa dùng cho người cưỡi ngựa, nay chủ yếu là đồ lưu niệm và trang trí, làm thủ công rất lâu.
Đá granite Bình Định dùng làm gì?
Đá granite được cưa xẻ thành tấm ốp lát, bậc cầu thang, mặt bàn, đá khối cho công trình và đá mỹ nghệ. Mỗi mỏ có màu sắc khác nhau, nên khi đặt cho công trình lớn cần chốt nguồn mỏ để màu đồng đều.
Gia Lai có làm cà phê rang xay không hay chỉ bán cà phê nhân?
Phần lớn sản lượng được bán dưới dạng cà phê nhân, nhưng ngày càng nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp tự rang xay, đóng gói, làm cà phê đặc sản. Với đơn rang xay thương hiệu riêng, nên chọn cơ sở có máy rang ổn định và kiểm soát độ ẩm hạt.