Khánh Hoà mới, gồm cả Ninh Thuận cũ từ ngày 01/7/2025, là dải duyên hải nhiều nắng gió, nơi các ngành sản xuất bám chặt vào biển và khí hậu khô: yến sào, chế biến thuỷ sản, nước mắm, muối, đóng tàu, cùng mía đường, xoài, nho, táo, tỏi và các làng nghề gốm, dệt của người Chăm. Đây cũng là vùng có nhiều dự án điện gió, điện mặt trời trong những năm gần đây.
Bài này đi qua hai phần của tỉnh mới, các ngành chủ lực, làng nghề nổi tiếng và vùng nguyên liệu, rồi gợi ý người tìm xưởng nên nhìn về Khánh Hoà cho loại hàng nào. Khu kinh tế Vân Phong, khu công nghiệp, đất đai không được bàn ở đây.
Hai vùng của một dải duyên hải khô
Khánh Hoà cũ có vịnh Nha Trang, vịnh Cam Ranh, vịnh Vân Phong, những vũng biển kín gió, nước sâu. Điều kiện này nuôi ngành đóng tàu, cảng, nuôi trồng thuỷ sản và du lịch. Vùng đồng bằng hẹp Ninh Hoà, Diên Khánh, Cam Lâm có mía, lúa, xoài; các đảo đá ven bờ là nơi chim yến làm tổ, tạo nên nghề yến sào nổi tiếng.
Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà) là vùng khô hạn nhất cả nước, mưa ít, nắng nhiều, gió mạnh. Khí hậu ấy vừa là khó khăn cho nông nghiệp, vừa là lợi thế cho nghề muối, cho cây nho, táo, tỏi, măng tây chịu hạn, và cho năng lượng gió, mặt trời. Vùng Phan Rang còn là nơi người Chăm sinh sống lâu đời, giữ hai làng nghề nổi tiếng là gốm Bàu Trúc và dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp.
Hai vùng gần nhau, cùng khí hậu nắng, cùng nghề biển, nên ghép lại khá tự nhiên. Người tìm nguồn nên nhớ: hàng nông sản ở đây có mùa vụ lệch với các tỉnh khác do khí hậu khô, và nhiều sản phẩm có tính đặc sản vùng rất rõ.
Ngành chủ lực của Khánh Hoà mới
Yến sào. Khai thác tổ yến đảo thiên nhiên ở Khánh Hoà có lịch sử hàng trăm năm, do doanh nghiệp nhà nước quản lý các đảo yến. Ngày nay còn có rất nhiều nhà nuôi yến trong đất liền, cùng các cơ sở làm sạch, chế biến yến chưng, nước yến.
Chế biến thuỷ sản. Nha Trang, Cam Ranh, Ninh Hoà và các cảng cá của Ninh Thuận cũ có nhà máy chế biến cá, mực, tôm cấp đông, surimi, hải sản khô. Nuôi tôm hùm lồng ở các vịnh, nuôi tôm thẻ ven biển cũng kéo theo chế biến.
Đóng tàu. Vùng Ninh Hoà có nhà máy đóng tàu liên doanh với Hàn Quốc từ những năm 1990, đóng và sửa chữa tàu biển cỡ lớn, kéo theo xưởng gia công thép, sơn, lắp đặt.
Muối. Vùng Cà Ná, Quán Thẻ của Ninh Thuận cũ là một trong những vùng muối công nghiệp lớn, cùng các đồng muối thủ công của diêm dân. Muối cung cấp cho công nghiệp, chế biến thuỷ sản, nước mắm.
Mía đường và nông sản. Nhà máy đường ở vùng Ninh Hoà, Cam Ranh; xoài Cam Lâm; nho, táo, tỏi, măng tây, hành ở Ninh Thuận cũ, kèm cơ sở làm rượu vang nho, mứt, nho sấy.
Năng lượng tái tạo. Các trang trại điện gió, điện mặt trời ở Ninh Thuận cũ, kéo theo dịch vụ lắp đặt, vận hành, bảo trì cơ điện.
Làng nghề và đặc sản sản xuất nổi tiếng
Bảng dưới gồm những tên có tiếng lâu năm; vùng ghi theo tên quen gọi trước sắp xếp năm 2025.
| Làng nghề hoặc sản phẩm | Vùng | Sản phẩm | Điều nên biết |
|---|---|---|---|
| Gốm Bàu Trúc | Phan Rang, Ninh Thuận cũ | Gốm Chăm nặn tay, nung lộ thiên | Không dùng bàn xoay, người thợ đi vòng quanh sản phẩm |
| Dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp | Phan Rang, Ninh Thuận cũ | Vải thổ cẩm Chăm, khăn, túi | Dệt khung tay, có cả hàng lưu niệm |
| Muối Cà Ná | Ninh Thuận cũ | Muối biển | Có cả đồng muối công nghiệp và muối thủ công |
| Nho, táo | Phan Rang và vùng lân cận | Nho tươi, nho sấy, rượu vang, mứt | Cây hợp khí hậu khô |
| Tỏi Phan Rang | Ninh Thuận cũ | Tỏi củ nhỏ, thơm | Hộ trồng, cơ sở phơi, đóng gói |
| Yến sào đảo | Các đảo ven bờ Khánh Hoà cũ | Tổ yến, yến chưng | Đảo yến do doanh nghiệp nhà nước quản lý |
| Nước mắm Nha Trang | Ven biển Khánh Hoà cũ | Nước mắm cá cơm | Từ hộ đến xí nghiệp có thương hiệu |
Gốm Bàu Trúc là làng gốm cổ của người Chăm vẫn còn hoạt động, và nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi danh cần bảo vệ khẩn cấp. Hàng làm tay hoàn toàn, nên đơn số lượng lớn phải lên kế hoạch dài và chấp nhận mỗi sản phẩm hơi khác nhau.
Yến sào: phân biệt yến đảo, yến nhà và chuỗi chế biến
Yến sào ở Khánh Hoà có hai nguồn. Nguồn truyền thống là yến đảo: chim yến hàng trăm năm làm tổ trong hang đá trên các đảo ven bờ, tổ được khai thác theo mùa bởi doanh nghiệp nhà nước được giao quản lý. Nguồn thứ hai, nay chiếm phần lớn sản lượng, là yến nhà: người nuôi xây nhà bê tông, dùng âm thanh dẫn dụ chim vào làm tổ. Mô hình yến nhà đã lan ra khắp các tỉnh ven biển miền Trung và miền Tây.
Chuỗi chế biến gồm khai thác tổ, ngâm, nhặt lông bằng tay, sấy, định hình, rồi đóng hộp tổ yến tinh chế hoặc chế biến thành yến chưng, nước yến đóng lon. Nhặt lông là công đoạn tốn nhiều công nhất, làm thủ công bằng nhíp. Các cơ sở xuất khẩu phải đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch và an toàn thực phẩm của thị trường nhập khẩu.
Vì giá cao, yến sào là mặt hàng dễ bị pha trộn, tẩm đường, tẩy trắng hoặc dán keo tạo hình. Người mua số lượng nên chọn cơ sở có mã số nhà yến, kết quả kiểm nghiệm và quy trình chế biến rõ. Ví dụ giả định: một công ty quà tặng đặt yến chưng thương hiệu riêng; họ cần thống nhất tỉ lệ yến thật trong mỗi hũ, ghi đúng trên nhãn, và lưu mẫu từng lô để đối chiếu khi có khiếu nại.
Muối, nắng và gió: lợi thế khí hậu thành ngành sản xuất
Làm muối cần nắng, gió và ít mưa, nên Ninh Thuận cũ có điều kiện gần như lý tưởng. Nước biển được dẫn vào các ô bốc hơi, cô đặc qua nhiều ô, rồi kết tinh trên ô cuối. Đồng muối công nghiệp dùng ô lớn, cơ giới hoá khâu thu gom; diêm dân làm muối thủ công trên ô nhỏ, cào muối bằng tay. Muối phục vụ công nghiệp hoá chất, chế biến thuỷ sản, nước mắm và muối ăn.
Cũng chính nắng gió ấy biến vùng này thành nơi tập trung nhiều trang trại điện gió, điện mặt trời. Ngành này không cần nhiều lao động khi vận hành, nhưng kéo theo nhu cầu lắp đặt, bảo trì tấm pin, tuabin, trạm biến áp, đường dây; các xí nghiệp cơ điện vừa và nhỏ trong vùng có cơ hội làm nhà thầu phụ.
Khí hậu khô còn tạo ra cây nho, táo, tỏi, măng tây, những cây ít nơi khác ở Việt Nam trồng được với năng suất tốt. Chế biến từ đó gồm nho sấy, rượu vang, mật nho, siro, tỏi đen. Phần lớn là hộ và hợp tác xã, một số doanh nghiệp đã có thương hiệu.
Thuỷ sản và đóng tàu trong những vịnh kín gió
Các vịnh Nha Trang, Cam Ranh, Vân Phong và vịnh của Ninh Thuận cũ là nơi nuôi tôm hùm lồng, cá biển, ốc hương, và là bến của đội tàu đánh bắt xa bờ. Nhà máy chế biến thuỷ sản ở đây làm cá cấp đông, mực, surimi, chả cá, hải sản khô; có những nhà máy chuyên một loại sản phẩm cho một thị trường, chẳng hạn surimi cho thị trường châu Á. Chế biến thuỷ sản cần nước sạch, kho lạnh lớn và xử lý nước thải nhiều, nên các nhà máy phải đầu tư mạnh vào hạ tầng nội bộ.
Đóng tàu ở vùng Ninh Hoà có từ cuối những năm 1990 với nhà máy liên doanh đóng tàu biển trọng tải lớn, chủ yếu cho chủ tàu nước ngoài. Một nhà máy đóng tàu cỡ này cần lượng lớn thép tấm, ống, thiết bị và nhà thầu phụ cho hàn, sơn, lắp điện, làm sạch bề mặt. Thợ hàn ở đây thường phải có chứng chỉ theo yêu cầu của tổ chức đăng kiểm, và đó là năng lực quý cho cả ngành cơ khí trong vùng.
Ở quy mô nhỏ hơn, các cảng cá có cơ sở đóng, sửa tàu cá vỏ gỗ và vỏ thép, xưởng sửa máy tàu, xưởng làm ngư cụ. Người tìm xưởng cơ khí liên quan đến tàu thuyền ở Nam Trung Bộ có thể bắt đầu từ đây, với lưu ý hỏi kỹ năng lực hàn và kinh nghiệm làm hàng có đăng kiểm.
Người tìm xưởng nên nhìn về Khánh Hoà khi nào
Những nhu cầu tỉnh mới có lợi thế ngành nghề rõ:
- Yến sào tinh chế, yến chưng, nước yến làm thương hiệu riêng: các cơ sở có mã nhà yến và giấy tờ kiểm nghiệm.
- Hải sản cấp đông, surimi, hải sản khô, nước mắm: Nha Trang, Cam Ranh, Ninh Hoà và các cảng cá Ninh Thuận cũ.
- Gia công thép, sơn, sửa chữa cho tàu biển: các xưởng quanh nhà máy đóng tàu Ninh Hoà.
- Muối công nghiệp, muối thực phẩm: vùng Cà Ná, Quán Thẻ.
- Gốm Chăm, thổ cẩm Chăm cho hàng thủ công, trang trí: Bàu Trúc, Mỹ Nghiệp.
- Nho sấy, rượu vang, tỏi, măng tây: vùng Phan Rang và lân cận.
- Dịch vụ lắp đặt, bảo trì điện mặt trời, điện gió: các nhà thầu cơ điện trong vùng.
Với hàng công nghiệp phổ thông như may mặc, điện tử, nhựa, vùng này có ít lựa chọn; nhà cung cấp ở TP.HCM, Đồng Nai sẽ thuận hơn.
Một lưu ý riêng về mùa vụ: dải đất này mưa ít nhưng mưa dồn vào vài tháng cuối năm, có năm kèm bão. Cơ sở phơi muối, phơi hải sản, sấy nho đều phải nghỉ hoặc chạy chậm trong thời gian đó, nên đơn cần giao cuối năm hãy chốt sớm.
Câu hỏi thường gặp
Ninh Thuận bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 01/7/2025, Ninh Thuận cũ đã hợp nhất vào Khánh Hoà. Phan Rang, Cà Ná, Bàu Trúc nay thuộc Khánh Hoà với tên phường, xã mới sau sắp xếp.
Yến đảo và yến nhà khác nhau thế nào?
Yến đảo là tổ chim yến làm trong hang đá tự nhiên trên đảo, khai thác theo mùa, sản lượng ít. Yến nhà là tổ chim yến làm trong nhà nuôi do con người xây và dẫn dụ, nay chiếm phần lớn sản lượng. Chất lượng phụ thuộc nhiều vào khâu làm sạch, chế biến.
Gốm Bàu Trúc có gì đặc biệt?
Gốm Bàu Trúc do phụ nữ Chăm nặn hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay, người thợ đi vòng quanh sản phẩm để tạo hình, rồi nung lộ thiên bằng rơm và củi. Sản phẩm mộc mạc, mỗi chiếc một khác.
Muối Cà Ná dùng vào việc gì?
Muối Cà Ná dùng cho chế biến thuỷ sản, nước mắm, muối ăn, và làm nguyên liệu cho công nghiệp hoá chất. Đồng muối công nghiệp cung cấp số lượng lớn, còn muối thủ công thường dùng cho thực phẩm.
Nho Ninh Thuận chế biến thành những gì?
Ngoài bán tươi, nho được sấy khô, làm rượu vang, mật nho, siro, mứt. Phần lớn là hộ và hợp tác xã, nên với đơn số lượng cần chọn cơ sở có giấy tờ an toàn thực phẩm và quy trình ổn định.
Khánh Hoà có xưởng gia công cơ khí cho tàu biển không?
Có. Quanh nhà máy đóng tàu ở Ninh Hoà và các cảng như Cam Ranh, Nha Trang có xưởng gia công thép, sơn, sửa chữa máy tàu. Với tàu cá, các cơ sở đóng, sửa tàu gỗ và tàu vỏ thép cũng phổ biến ở các cảng cá.