Phụ liệu may mặc là tất cả những gì đi vào sản phẩm ngoài vải chính: chỉ may, nhãn, thẻ bài, khoá kéo, cúc, nút bấm, mex dựng, chun, dây dệt, túi và thùng đóng gói. Mỗi loại do một kiểu xí nghiệp riêng làm ra, có máy móc và quy trình riêng. Gộp lại, phụ liệu là một mảng lớn của công nghiệp hỗ trợ dệt may.
Phụ liệu chỉ chiếm phần nhỏ trong giá một chiếc áo, nhưng thiếu một chiếc nhãn cỡ là cả chuyền phải dừng, khoá kéo kẹt là khách trả hàng. Bài đi qua từng nhóm phụ liệu từ góc nhà máy làm ra nó, giải thích vì sao phụ liệu hay là khâu làm trễ đơn, và vì sao khách mua quốc tế xem phụ liệu kỹ không kém vải.
Vì sao phụ liệu thành một ngành riêng
Một nhà máy may không tự làm chỉ, nhãn hay khoá kéo vì mỗi thứ cần máy móc chuyên dụng và sản lượng lớn mới có lãi. Một máy dệt nhãn chạy cả ngày cho ra rất nhiều nhãn, đủ dùng cho nhiều xưởng may; đầu tư máy đó chỉ cho một xưởng là lãng phí. Vì thế phụ liệu đi theo mô hình chuyên môn hoá: vài xí nghiệp phụ liệu phục vụ rất nhiều xưởng may.
Đặc điểm của ngành phụ liệu là đơn hàng nhiều mã, mỗi mã số lượng vừa phải, và gần như mọi thứ phải khớp màu với vải của từng đơn. Chỉ phải cùng màu vải hoặc màu tương phản theo thiết kế, khoá kéo phải nhuộm đúng màu, nhãn phải đúng nội dung từng size. Điều này làm phụ liệu khó tồn kho sẵn và thường chỉ sản xuất khi có đơn.
Ở Việt Nam, ngành phụ liệu có cả xí nghiệp vốn nước ngoài lẫn doanh nghiệp trong nước, tập trung nhiều quanh các vùng may lớn để giao hàng nhanh. Với xưởng may xuất khẩu, khách hàng nhiều khi chỉ định luôn nhà cung cấp phụ liệu, nhất là chỉ và khoá kéo, để đảm bảo đồng nhất chất lượng trên toàn bộ chuỗi cung ứng của họ.
Nhà máy chỉ may: từ sợi tới cuộn chỉ trên máy
Chỉ may công nghiệp phần lớn là chỉ polyester, gồm hai dạng chính: chỉ kéo từ xơ ngắn polyester, và chỉ lõi, có một lõi sợi filament polyester bền được bọc ngoài bằng xơ polyester hoặc bông. Chỉ lõi bền và đều hơn, dùng cho đường may chịu lực. Ngoài ra có chỉ filament nylon cho đồ da, đồ bơi, chỉ thêu bóng và chỉ chống cháy cho đồ bảo hộ.
Quy trình trong nhà máy chỉ gồm xe nhiều sợi đơn lại với nhau theo độ xoắn định trước, nhuộm chỉ dưới dạng búp trong máy nhuộm áp lực, rồi tẩm chất bôi trơn để chỉ chạy trơn qua kim ở tốc độ cao mà không nóng chảy hoặc đứt. Cuối cùng chỉ được quấn thành côn hoặc ống với chiều dài định chuẩn, kiểm độ bền kéo, độ đều và màu.
Phòng màu của nhà máy chỉ phải làm được hàng nghìn màu theo mẫu vải của khách, với thời gian ngắn. Vì thế một nhà máy chỉ lớn có thư viện màu rất dày và dịch vụ pha màu nhanh. Đây là điểm quyết định khiến xưởng may chọn nhà cung cấp chỉ: không chỉ giá, mà là khả năng có đúng màu trong vài ngày.
Nhãn và thẻ bài: các loại và nơi làm ra
Nhãn là phụ liệu mang thông tin, nên ngoài kỹ thuật còn dính đến quy định về nhãn hàng hoá. Các loại thường gặp:
| Loại | Cách làm | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| Nhãn dệt | Dệt hoa văn và chữ ngay trên máy dệt jacquard khổ hẹp, cắt và gấp bằng máy | Nhãn chính thương hiệu ở cổ áo |
| Nhãn in | In lên băng vải satin, nylon hoặc polyester bằng máy in nhiệt hoặc in lưới | Nhãn thành phần, hướng dẫn giặt, nhãn cỡ |
| Nhãn ép nhiệt | In lên màng chuyển rồi ép thẳng lên vải | Đồ thể thao, đồ lót cần không cấn da |
| Thẻ bài giấy | In offset hoặc in kỹ thuật số trên giấy bìa, bế hình, đục lỗ | Thẻ treo giá, thông tin sản phẩm |
| Nhãn da, nhãn cao su | Dập nổi trên da hoặc đổ khuôn silicon, cao su | Quần jean, túi, đồ da |
Nhãn hướng dẫn sử dụng và thành phần có nội dung chịu quy định về nhãn hàng hoá của nước bán hàng. Với hàng xuất khẩu, khách cung cấp nội dung; với hàng bán trong nước, doanh nghiệp phải tự đảm bảo nhãn đáp ứng quy định hiện hành về nhãn hàng hoá, bạn nên kiểm văn bản mới nhất. Lỗi nhãn tưởng nhỏ nhưng có thể khiến lô hàng không được thông quan hoặc phải gắn lại nhãn.
Khoá kéo: ba loại răng và một dây chuyền nhiều bước
Khoá kéo có ba loại chính theo răng. Khoá cuộn nylon có răng là một sợi monofilament uốn xoắn may lên băng, mềm, nhẹ, dùng cho áo khoác mỏng, túi, váy. Khoá răng nhựa đúc có từng răng nhựa đúc trực tiếp lên băng, chắc, dùng cho áo khoác dày, balo. Khoá răng kim loại có răng dập từ dây đồng, nhôm hoặc hợp kim, dùng cho quần jean, túi da.
Nhà máy khoá kéo làm nhiều việc cùng lúc: dệt băng vải khổ hẹp, tạo răng theo từng loại, nhuộm băng theo màu khách, đúc hoặc dập đầu khoá và tay kéo, mạ hoặc sơn đầu khoá, rồi lắp ráp, cắt theo chiều dài, gắn chặn trên chặn dưới. Đầu khoá là chi tiết cơ khí chính xác, quyết định khoá kéo trơn hay kẹt.
Kiểm khoá kéo gồm thử lực kéo ngang của răng, lực kéo tuột chặn, độ trơn khi kéo mở, độ bền kéo mở lặp lại và độ bền màu của băng. Lỗi khoá kéo trên thành phẩm thường không sửa được tại chỗ mà phải tháo ra thay, tốn công gấp nhiều lần giá khoá, nên xưởng may lớn rất kén nhà cung cấp khoá.
Cúc, nút bấm, mex và nhóm dệt băng hẹp
Cúc nhựa. Phần lớn cúc áo sơ mi là cúc polyester: nhựa lỏng được đổ thành tấm hoặc thanh, cắt thành phôi rồi tiện, khoan lỗ, đánh bóng. Cúc nhựa đúc khuôn dùng cho hàng giá rẻ và hàng trẻ em. Cúc tự nhiên từ vỏ trai, gỗ, sừng làm bằng tay nghề tiện riêng.
Cúc kim loại và nút bấm. Cúc jean, nút bấm, khoen được dập từ kim loại tấm, rồi mạ hoặc sơn. Phần lắp vào vải dùng máy dập chuyên dụng ở xưởng may. Lực giữ của nút bấm là chỉ tiêu an toàn quan trọng ở đồ trẻ em, vì cúc bung ra có thể gây hóc.
Mex, dựng. Là vải lót có phủ hạt keo nóng chảy, ép lên vải chính để cổ áo, nẹp, măng sét đứng dáng. Nhà máy mex phủ keo lên vải nền dệt, dệt kim hoặc không dệt, mỗi loại cho độ cứng và độ mềm khác nhau.
Túi nhựa và thùng carton đóng gói. Thường bị coi là phụ liệu cuối cùng nhưng lại gây trễ hàng không ít. Túi poly phải đúng kích thước, đúng độ dày, in cảnh báo nghẹt thở theo yêu cầu thị trường; thùng carton phải đúng số lớp sóng và chịu được xếp chồng trong container. Hai thứ này do ngành bao bì làm ra, không phải ngành dệt may.
Chun, dây dệt, băng gai dính. Do các xưởng dệt băng hẹp làm ra trên máy dệt thoi khổ hẹp hoặc máy đan móc. Đây là nhóm xưởng nhỏ và vừa khá phổ biến vì máy không quá đắt và sản phẩm dùng cho rất nhiều ngành.
Vì sao phụ liệu hay là khâu làm trễ đơn hàng
Nghe thì lạ, nhưng nhiều đơn may trễ không phải vì vải mà vì một loại phụ liệu nhỏ. Nguyên nhân thứ nhất là phụ liệu thường chỉ chốt được sau khi vải chốt màu, nên luôn đứng cuối hàng chờ. Nguyên nhân thứ hai là mỗi đơn có rất nhiều loại phụ liệu, mỗi loại một nhà cung cấp, chỉ cần một nhà giao trễ là cả đơn chờ.
Nguyên nhân thứ ba là số lượng tối thiểu. Nhà máy khoá kéo hay nhãn dệt có mức đặt tối thiểu cho mỗi màu hoặc mỗi mẫu; đơn nhỏ phải gom hoặc chấp nhận chờ ghép. Nguyên nhân thứ tư là duyệt mẫu nhãn và thẻ bài với khách, có nội dung chữ nên dễ sai, phải sửa nhiều vòng.
Xí nghiệp may có kinh nghiệm lập danh sách phụ liệu đầy đủ ngay khi nhận đơn, đặt các món dài ngày trước, theo dõi từng món bằng bảng, và kiểm phụ liệu về kho đối chiếu với định mức trước khi phát lệnh cắt. Bộ phận theo dõi đơn hàng mà bài về CMT và FOB nhắc tới dành phần lớn thời gian cho việc này.
Khách mua quốc tế hỏi gì về phụ liệu
Khách mua quốc tế xem phụ liệu dưới ba góc. Thứ nhất là an toàn sản phẩm: cúc và nút bấm ở đồ trẻ em phải đạt lực giữ, chi tiết nhỏ không được dễ bung, dây rút ở cổ áo trẻ em bị hạn chế ở nhiều thị trường. Thứ hai là hoá chất: một số kim loại trong lớp mạ và một số chất trong nhựa bị giới hạn vì lý do sức khoẻ; khách yêu cầu nhà cung cấp phụ liệu chứng minh bằng kết quả thử nghiệm.
Thứ ba là truy xuất và tính bền vững: một số nhãn hàng yêu cầu chỉ, nhãn, túi đóng gói từ vật liệu tái chế, kèm chứng từ nguồn gốc. Vì những yêu cầu này, khách thường chỉ định danh sách nhà cung cấp phụ liệu đã được duyệt. Xí nghiệp phụ liệu muốn vào chuỗi xuất khẩu cần xây được hồ sơ thử nghiệm và năng lực truy xuất, không chỉ giá cạnh tranh.
Với doanh nghiệp phụ liệu trong nước, đây vừa là rào cản vừa là cơ hội: phụ liệu là mảng công nghiệp hỗ trợ có thể làm ở quy mô vừa, gần khách hàng, và giúp xưởng may chủ động hơn về thời gian. Các yêu cầu cụ thể thay đổi theo thị trường và theo khách; nên hỏi trực tiếp danh mục yêu cầu hiện hành của khách thay vì dựa vào thông tin cũ.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ lõi khác chỉ thường thế nào?
Chỉ lõi có một lõi sợi filament polyester liên tục được bọc ngoài bằng xơ ngắn polyester hoặc bông. Lõi cho độ bền kéo cao, lớp bọc giúp chỉ chịu nhiệt và bám vải tốt. Chỉ thường kéo từ xơ ngắn mềm hơn nhưng kém bền hơn, dùng cho đường may không chịu lực lớn.
Vì sao xưởng may không tự làm nhãn?
Máy dệt nhãn và máy in nhãn chuyên dụng cần sản lượng lớn mới có lãi, trong khi mỗi xưởng chỉ cần một lượng nhãn vừa phải cho từng mã. Đặt nhãn từ xí nghiệp chuyên làm vừa rẻ hơn vừa đẹp hơn. Một số xưởng có máy in nhãn nhiệt nhỏ để in nhãn cỡ hoặc nhãn thành phần gấp.
Khoá kéo cuộn nylon có kém bền hơn khoá răng nhựa không?
Không hẳn kém, mà hợp với công dụng khác. Khoá cuộn nylon mềm, nhẹ, uốn theo đường cong tốt, hợp áo mỏng và túi nhỏ. Khoá răng nhựa đúc chắc, chịu lực ngang tốt hơn, hợp áo khoác dày và balo. Chọn sai loại cho công dụng mới là nguyên nhân hỏng sớm.
Phụ liệu cho đồ trẻ em có yêu cầu gì riêng?
Thường có yêu cầu về lực giữ của cúc và nút bấm, hạn chế chi tiết nhỏ dễ bung, hạn chế dây rút ở cổ và mũ, và giới hạn một số hoá chất trong nhựa, lớp mạ. Cụ thể theo tiêu chuẩn của thị trường bán hàng; khách mua thường nêu rõ trong tài liệu kỹ thuật.
Mex dán bị phồng sau khi giặt là do đâu?
Thường do ép mex không đủ nhiệt độ, áp lực hoặc thời gian, nên keo chưa bám đều; hoặc do chọn mex không hợp với vải chính và cách giặt. Xưởng may nên ép thử và giặt thử trước khi sản xuất, và kiểm định kỳ nhiệt độ thực của máy ép.
Có thể đặt phụ liệu số lượng nhỏ ở đâu?
Các cửa hàng phụ liệu ở chợ vải và các đại lý của nhà máy phụ liệu thường bán lẻ những mã phổ thông có sẵn. Phụ liệu theo màu riêng hoặc in logo riêng thì phải đặt nhà máy và chịu số lượng tối thiểu; đơn nhỏ có thể nhờ đại lý gom chung với đơn khác.
