Ngành túi xách, balo và đồ da nhỏ là họ hàng gần của ngành giày và ngành may, nhưng có quy trình riêng: vật liệu dày và nhiều lớp, đường may phải chịu lực, mép vật liệu phải được xử lý, và phụ kiện kim loại chiếm phần lớn giá trị cảm nhận. Trong ngành có ba kiểu xí nghiệp khá khác nhau: nhà máy balo, túi du lịch bằng vải kỹ thuật; xưởng túi da thời trang; và xưởng đồ da nhỏ như ví, thắt lưng, bao da.
Bài đi qua vật liệu, các công đoạn trong xưởng, những điểm khác với may quần áo, và cách nhận ra kiểu xí nghiệp phù hợp với loại sản phẩm. Phần hồ sơ cần gửi khi đặt làm túi là chủ đề khác; ở đây là cách ngành làm ra sản phẩm.
Ba nhóm sản phẩm, ba kiểu vật liệu
Mỗi nhóm sản phẩm kéo theo một tổ hợp vật liệu và một kiểu xưởng. Bảng dưới phân nhóm ở mức định tính.
| Nhóm sản phẩm | Vật liệu chính | Điểm kỹ thuật then chốt |
|---|---|---|
| Balo, túi du lịch, túi thể thao | Vải nylon hoặc polyester phủ PU, vải lưới, mút xốp, dây đai dệt, khoá kéo nhựa | Đường may chịu tải, chống thấm, quai đeo êm và chắc |
| Túi xách thời trang | Da thật, da tổng hợp PU, vải phủ, lót vải, khung định hình | Dáng túi, xử lý mép, phụ kiện kim loại đẹp và bền màu |
| Ví, thắt lưng, bao da nhỏ | Chủ yếu da thật, da tổng hợp | Lạng da chính xác, sơn cạnh, may tay hoặc may máy mũi nhỏ |
| Túi khuyến mãi, túi vải | Vải canvas, vải không dệt, vải bông | Số lượng lớn, in logo, giá thành thấp |
Nhóm cuối là phần dễ làm nhất và cũng nhiều xưởng nhỏ nhất. Nhóm balo kỹ thuật cần đầu tư máy và quy trình kiểm tải; nhóm đồ da cao cấp cần tay nghề lâu năm. Một xí nghiệp làm tốt nhóm này chưa chắc làm tốt nhóm khác, nên người tìm nguồn nên hỏi xưởng đang chạy chủ yếu nhóm nào.
Chuẩn bị vật liệu: chặt, lạng và gia cố
Giống ngành giày, vật liệu túi được chặt bằng dao chặt và máy chặt thuỷ lực, hoặc cắt bằng máy cắt điều khiển số với vải tổng hợp. Với da thật, người chặt phải đọc tấm da để đặt chi tiết lớn như thân túi vào vùng da đẹp và đều, chi tiết nhỏ như đầu dây, nẹp vào vùng còn lại. Vết sẹo nhỏ trên da có thể chấp nhận ở mặt trong nhưng không được nằm ở mặt trước túi.
Sau khi chặt là lạng: máy lạng da làm mỏng toàn bộ chi tiết hoặc chỉ vát mỏng phần mép để khi gấp mép, may chồng không bị cộm. Độ dày chuẩn của từng chi tiết được ghi trong tài liệu kỹ thuật, và sai lạng là nguyên nhân hay gặp khiến túi bị cứng chỗ này, mềm chỗ kia.
Nhiều chi tiết cần gia cố bằng lớp dựng, mút hoặc tấm nhựa mỏng để túi đứng dáng: đáy túi, thành túi, lưng balo. Việc dán gia cố dùng keo, và khu vực này cần thông gió vì keo dung môi bốc hơi. Các chi tiết in, ép logo, dập nổi cũng được làm ở giai đoạn này, trước khi lên chuyền may.
Xử lý mép: điều phân biệt đồ da làm kỹ với đồ da làm vội
Mép của chi tiết da có ba cách xử lý chính. Gấp mép: vát mỏng rồi gấp mép vào trong và dán, cho đường viền tròn, sạch. Bọc viền: dùng một dải da hoặc vải bọc quanh mép. Để mép trần và sơn cạnh: mép được mài nhẵn, phủ nhiều lớp sơn cạnh chuyên dụng, mỗi lớp sấy khô và mài lại, cho cạnh bóng, kín, không xơ.
Sơn cạnh là việc tốn công và khó tự động hoá hoàn toàn, nên đây là chỗ người trong nghề nhìn vào đầu tiên khi đánh giá một sản phẩm da. Cạnh sơn không đủ lớp sẽ nứt, bong sau một thời gian dùng; cạnh sơn dày quá thì vón cục. Xưởng làm đồ da cao cấp thường có công nhân chuyên sơn cạnh lâu năm.
Với balo và túi vải, xử lý mép là việc của đường viền bọc mép bằng băng viền và máy may viền, hoặc của đường vắt sổ bên trong. Mép vải phủ PU nếu để trần sẽ tưa sợi sau thời gian dùng, nên các nhà máy balo hầu như luôn bọc mép ở các đường may lộn bên trong.
May túi khác may áo ở những điểm nào
Điểm khác đầu tiên là vật liệu: nhiều lớp dày, cứng, phải dùng máy may kim to, chỉ to, lực nén chân vịt lớn, thường là máy may trụ hoặc máy may tay ngang để luồn được vào lòng túi. Chỉ may túi thường là chỉ polyester hoặc nylon sợi liên tục, bền hơn chỉ may quần áo.
Điểm thứ hai là đường may chịu lực. Chỗ nối quai vào thân, chỗ móc khoá, chỗ dây đai balo phải chịu cả trọng lượng đồ đựng bên trong cộng lực giật khi xách. Các điểm này được may gia cố bằng đường may bọ, đường may hình chữ nhật có chéo, hoặc tán đinh. Thiết kế đường may chịu lực là một phần quan trọng của phòng kỹ thuật nhà máy balo.
Điểm thứ ba là trình tự lộn. Nhiều mẫu túi được may từ mặt trái rồi lộn ra, nên thứ tự may phải tính sao cho lộn được và không để lộ đường may thô. Túi da cứng nhiều khi không lộn được, phải may từ ngoài với đường may trang trí đều và thẳng. Cuối chuyền, túi được nhồi giấy định hình, lau sạch keo, kiểm và đóng gói trong túi bảo vệ.
Phụ kiện: phần nhỏ nhưng quyết định nhiều
Phụ kiện kim loại. Khoá, móc, khoen, đầu dây, chân đế thường làm bằng hợp kim kẽm đúc hoặc đồng, mạ màu. Lớp mạ bong tróc hay xỉn màu sau vài tháng là lỗi khách phàn nàn nhiều. Một số kim loại trong lớp mạ bị hạn chế ở thị trường xuất khẩu vì có thể gây dị ứng da, nên khách hay yêu cầu thử.
Khoá kéo. Balo dùng khoá răng nhựa hoặc khoá cuộn nylon cỡ lớn; túi da thường dùng khoá răng kim loại. Khoá kéo kẹt hoặc tuột răng làm hỏng cả sản phẩm, nên nhà máy chọn cỡ khoá theo tải và thử kéo mở nhiều lần.
Dây đai và khoá nhựa. Dây đai dệt và khoá cài nhựa của balo phải chịu lực kéo; thử tải là việc thường làm ở nhà máy balo xuất khẩu.
Nguồn phụ kiện. Phụ kiện kim loại cho đồ da phần lớn do các xưởng đúc mạ chuyên làm, trong nước hoặc nhập khẩu. Xưởng túi nhỏ thường phụ thuộc vào mẫu phụ kiện có sẵn trên thị trường; nhà máy lớn đặt khuôn riêng cho khách.
Ba kiểu xí nghiệp trong ngành và cách nhận ra
Không có ranh giới cứng, nhưng phần lớn xí nghiệp trong ngành rơi vào một trong ba kiểu dưới đây.
| Kiểu xí nghiệp | Dấu hiệu nhận ra | Hợp với đơn hàng nào |
|---|---|---|
| Nhà máy balo, túi vải kỹ thuật | Nhiều chuyền máy may công nghiệp, máy cắt tự động, khu thử tải quai và khoá | Đơn số lượng lớn, mẫu ổn định, cần kiểm tra kỹ thuật |
| Xưởng túi da thời trang | Máy lạng, bàn sơn cạnh, phòng mẫu, kho da theo màu | Mẫu thay đổi theo mùa, số lượng vừa, cần dáng đẹp |
| Xưởng đồ da nhỏ thủ công | Ít máy, nhiều dụng cụ cầm tay, thợ lâu năm làm trọn sản phẩm | Số lượng nhỏ, hàng quà tặng, đồ da cá nhân hoá |
Nhà máy balo thường làm việc với khách mua quốc tế, có hồ sơ đánh giá và phòng thử nghiệm. Xưởng túi da nội địa linh hoạt mẫu nhưng ít khi có số liệu thử nghiệm. Xưởng thủ công mạnh ở tay nghề và cá nhân hoá, yếu ở số lượng và đồng đều. Chọn đúng kiểu xí nghiệp cho loại sản phẩm tiết kiệm cho cả hai phía nhiều vòng sửa mẫu.
Kiểm một chiếc túi trước khi xuất xưởng: trình tự thường gặp
Kiểm thành phẩm ở ngành túi đi theo một trình tự từ ngoài vào trong, từ hình dáng tới chi tiết chịu lực. Thứ tự dưới đây là cách nhiều xí nghiệp tổ chức bàn kiểm cuối chuyền.
- Đặt túi trên mặt phẳng, nhìn dáng tổng thể: hai bên cân đối, đáy phẳng, túi đứng được nếu thiết kế yêu cầu.
- Soi bề mặt vật liệu: vết xước, vết keo, chênh màu giữa các chi tiết, vết sẹo da lọt ra mặt trước.
- Dò dọc các đường may: mũi đều, không bỏ mũi, không sùi chỉ, đầu chỉ được đốt hoặc khoá gọn.
- Kiểm mép và cạnh: cạnh sơn kín, không nứt, không vón; mép gấp đều; băng viền không lệch.
- Thử phụ kiện: kéo khoá hết hành trình vài lần, cài mở khoá nam châm và khoá cài, xoay móc, kiểm lớp mạ.
- Kéo thử quai và chỗ nối quai bằng tay, kiểm đường may gia cố; với lô xuất khẩu, lấy mẫu đi thử tải theo yêu cầu khách.
- Lộn và soi lòng túi: lót phẳng, túi phụ bên trong may chắc, không còn giấy định hình rách hay keo dư.
Mỗi lỗi phát hiện ở bàn kiểm được ghi lại theo loại và theo công đoạn gây ra, để chuyền sửa tận gốc chứ không chỉ sửa từng chiếc. Một xưởng có thói quen ghi lỗi theo công đoạn thường cải thiện chất lượng nhanh hơn hẳn xưởng chỉ loại bỏ hàng hỏng.
An toàn và môi trường trong xưởng túi, đồ da
Nguy cơ chính trong xưởng túi và đồ da là hơi dung môi từ keo dán và sơn cạnh, máy chặt thuỷ lực có thể kẹp tay, máy dập khoen và tán đinh, và bụi từ khâu mài cạnh. Thông gió ở khu dán keo, công tắc hai tay ở máy chặt, quy định không đưa tay vào vùng dao khi máy hoạt động là những biện pháp cơ bản theo nguyên lý của Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015.
Da thật đi qua khâu thuộc da trước khi đến xưởng túi. Thuộc da là ngành có nước thải và chất thải nặng, chịu quản lý môi trường chặt, nên phần lớn xưởng túi mua da đã thuộc thay vì tự thuộc. Khi khách mua quốc tế hỏi về nguồn da, câu hỏi thực chất là nhà thuộc da xử lý nước thải và hoá chất thế nào.
Phế liệu da và da tổng hợp từ khâu chặt là một khối lượng đáng kể. Một số xưởng tận dụng làm sản phẩm nhỏ như móc khoá, bao thẻ; phần còn lại cần được thu gom như chất thải công nghiệp theo quy định hiện hành, không đốt lộ thiên.
Câu hỏi thường gặp
Da PU và da thật khác nhau thế nào trong sản xuất?
Da PU là vật liệu tổng hợp phủ lên lớp vải nền, đồng đều về độ dày và màu, chặt ít hao hụt, dễ làm hàng loạt. Da thật có vùng tốt vùng xấu, phải đọc da khi chặt, hao hụt cao hơn, xử lý mép và sơn cạnh tốn công hơn, nhưng bền và lên màu đẹp theo thời gian.
Vì sao quai balo hay đứt ở chỗ nối?
Vì chỗ nối quai vào thân là nơi chịu toàn bộ tải trọng và lực giật khi xách. Nếu đường may gia cố thiếu, chỉ không đủ bền hoặc vải thân không có lớp gia cố bên trong, chỗ nối sẽ rách trước. Nhà máy balo xuất khẩu thường thử tải quai theo lô để phát hiện lỗi này.
Sơn cạnh da là gì?
Là việc phủ nhiều lớp sơn chuyên dụng lên mép trần của chi tiết da, xen kẽ với mài nhẵn và sấy, để mép kín, bóng và không xơ. Đây là công đoạn tốn công, cần tay nghề, và là dấu hiệu nhận biết chất lượng hoàn thiện của túi, ví, thắt lưng da.
Xưởng túi nhỏ có làm được balo kỹ thuật không?
Làm được mẫu đơn giản, nhưng balo kỹ thuật như balo leo núi, balo laptop có khung lưng cần máy may chuyên dụng, vật liệu chuyên biệt và quy trình thử tải. Xưởng nhỏ thường thiếu phần thử nghiệm, nên với sản phẩm cần độ bền cao, bạn nên hỏi rõ xưởng đã từng làm loại tương tự chưa.
Phụ kiện kim loại của túi có cần thử nghiệm gì không?
Thường có hai nhóm thử: độ bền lớp mạ khi ma sát và trong môi trường ẩm, và hàm lượng một số kim loại có thể gây dị ứng da hoặc bị hạn chế ở thị trường nhập khẩu. Yêu cầu cụ thể do khách mua và tiêu chuẩn áp dụng quyết định.
Ngành túi xách có giống ngành giày không?
Giống ở vật liệu và cách chặt, lạng, dán keo; khác ở chỗ túi không có phom và đế, nhưng có nhiều phụ kiện và đường may chịu lực hơn. Một số nhà máy làm cả giày lẫn túi, nhưng phần lớn chuyên một ngành vì máy móc và tay nghề không hoàn toàn chuyển đổi được.
