Dây cáp điện và bộ dây điện ô tô thường được xếp chung một nhóm, nhưng là hai kiểu nhà máy rất khác nhau. Nhà máy cáp điện là nhà máy vật liệu: kéo thanh đồng, nhôm thành sợi, bện, bọc nhựa cách điện, chạy liên tục với máy lớn và ít người. Nhà máy bộ dây ô tô là nhà máy lắp ráp: cắt dây thành đoạn, bấm đầu cốt, gom thành bó theo sơ đồ của từng mẫu xe, phần lớn làm bằng tay trên bàn mẫu lớn và cần rất nhiều công nhân.
Ở Việt Nam, cả hai ngành đều có mặt lâu năm. Ngành cáp có nhiều doanh nghiệp trong nước phục vụ xây dựng, điện lực; ngành bộ dây có các nhà máy vốn nước ngoài, chủ yếu Nhật Bản, làm hàng xuất khẩu cho hãng xe. Bài này đi qua công đoạn của từng loại để bạn hiểu mình đang nói chuyện với xí nghiệp nào.
Nhà máy cáp điện: từ thanh đồng tới cuộn cáp
Một nhà máy cáp hạ thế phục vụ dân dụng và công nghiệp thường đi qua các bước sau. Cáp trung thế, cao thế có thêm lớp bán dẫn, lớp màn chắn và yêu cầu khắt khe hơn nhiều.
- Kéo rút: thanh đồng hoặc nhôm cỡ lớn được kéo qua chuỗi khuôn nhỏ dần thành sợi đúng đường kính.
- Ủ mềm: sợi đồng sau kéo bị cứng, cần ủ nhiệt để mềm lại, dẻo, dẫn điện tốt.
- Bện: nhiều sợi nhỏ bện lại thành ruột dẫn; dây mềm dùng nhiều sợi mảnh, cáp cứng dùng ít sợi to.
- Bọc cách điện: máy đùn ép nhựa PVC, XLPE hoặc vật liệu chống cháy bao quanh ruột dẫn; độ dày và độ đồng tâm được đo liên tục.
- Xoắn lõi và bọc vỏ: với cáp nhiều lõi, các lõi đã bọc xoắn lại, có thể thêm lớp giáp băng thép, rồi bọc vỏ ngoài.
- In và cuộn: in thông tin cáp lên vỏ theo mét, cuộn vào bô bin hoặc cuộn tròn.
- Thử nghiệm: đo điện trở ruột dẫn, thử điện áp cao, đo điện trở cách điện; mẫu theo lô được thử cơ lý và chống cháy.
Ngành cáp gắn chặt với tiêu chuẩn: cáp bán ra thị trường phải công bố tiêu chuẩn áp dụng, thường theo bộ tiêu chuẩn quốc tế về cáp và tiêu chuẩn quốc gia tương ứng, và chịu quản lý theo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hoá 2007. Người mua lớn thường gửi mẫu đi thử ở phòng thí nghiệm độc lập thay vì chỉ tin hồ sơ.
Vì sao cáp kém chất lượng khó nhận ra bằng mắt
Điểm khó của ngành cáp là hai cuộn trông y hệt nhau có thể khác nhau rất xa về chất. Ruột dẫn thiếu tiết diện vài phần trăm, đồng lẫn tạp chất, lớp cách điện mỏng hơn thiết kế hay dùng nhựa tái chế kém chất lượng đều không nhìn thấy được. Hậu quả chỉ lộ ra khi cáp mang tải lâu: nóng, lão hoá nhanh, chạm chập.
Vì vậy xí nghiệp cáp tử tế đầu tư nhiều vào khâu đo: thước đo đường kính bằng laser trên chuyền đùn, cân khối lượng đồng theo mét, máy thử điện áp cao chạy liên tục. Khi bạn đi thăm một nhà máy cáp, đáng nhìn nhất không phải dàn máy đùn mà là phòng thử nghiệm và sổ ghi kết quả.
Với người mua, cách đơn giản để tự bảo vệ là yêu cầu kết quả thử nghiệm theo lô, so tiết diện ghi trên vỏ với kết quả cân thực tế một đoạn mẫu, và giữ mẫu lưu. Đó là việc của người mua hàng; còn ở đây, điều cần hiểu là chất lượng cáp nằm ở kỷ luật đo của nhà máy.
Nhà máy bộ dây ô tô: các khu chính
Bộ dây ô tô là "hệ thần kinh" của xe, nối ắc quy, cảm biến, đèn, bộ điều khiển. Mỗi mẫu xe, thậm chí mỗi phiên bản, có sơ đồ dây riêng, nên nhà máy tổ chức theo kiểu lắp ráp linh hoạt.
| Khu | Việc | Thiết bị và cách làm |
|---|---|---|
| Cắt dây | Cắt dây đúng chiều dài, tuốt vỏ hai đầu | Máy cắt tuốt tự động, đọc chương trình theo mã dây |
| Bấm đầu cốt | Ép đầu cốt kim loại vào đầu dây | Máy bấm có khuôn riêng cho từng loại cốt; đo chiều cao bấm, thử kéo |
| Lắp phụ | Cắm cốt vào vỏ giắc, nối dây, hàn siêu âm điểm nối | Bàn thao tác, máy hàn siêu âm, máy co nhiệt |
| Lắp tổng | Đi dây theo sơ đồ trên bàn mẫu, bó băng keo, lồng ống bảo vệ | Bàn mẫu cỡ lớn có chốt định hình, làm bằng tay |
| Kiểm điện | Kiểm thông mạch, chạm chập, cắm đúng vị trí | Bàn kiểm có ổ giắc, máy kiểm tự động |
| Kiểm ngoại quan, đóng gói | Kiểm kẹp, băng keo, nhãn, gập bó dây vào thùng | Kiểm bằng mắt theo mẫu chuẩn |
Phần lắp tổng trên bàn mẫu là nơi cần nhiều tay người nhất, vì dây mềm, nhiều nhánh, mỗi bộ một khác. Đây là lý do ngành bộ dây được xếp vào nhóm thâm dụng lao động và thường chọn đặt nhà máy ở nơi tuyển được nhiều công nhân.
Bấm đầu cốt: một công đoạn nhỏ quyết định độ bền cả bộ dây
Trong ngành bộ dây, công đoạn được nói đến nhiều nhất lại là công đoạn nhỏ nhất: bấm đầu cốt. Mối bấm phải đủ chặt để tiếp xúc điện tốt và không tuột khi xe rung, nhưng không quá chặt làm đứt sợi đồng. Nhà máy kiểm soát bằng cách đo chiều cao mối bấm theo tần suất định sẵn, thử lực kéo, và định kỳ cắt ngang mối bấm để soi dưới kính hiển vi xem các sợi đồng có ép đều không.
Khuôn bấm mòn theo số lần, nên mỗi khuôn có sổ đếm và lịch thay. Một lô mối bấm kém có thể không lộ ra ở kiểm thông mạch cuối chuyền, vì lúc đó dây vẫn thông, nhưng sau vài năm rung lắc trên xe mới sinh lỗi chập chờn rất khó tìm. Vì vậy hãng xe đánh giá nhà máy bộ dây rất kỹ ở khu bấm cốt.
Với xí nghiệp nhỏ trong nước làm bộ dây cho xe máy, máy nông nghiệp, thiết bị điện, bài học là giống nhau: đầu tư máy bấm có khuôn đúng loại cốt, có thước đo chiều cao bấm và dụng cụ thử kéo đơn giản, thay vì dùng kìm bấm tay cho hàng loạt.
Hãng xe đòi gì ở nhà máy bộ dây
Hệ thống chất lượng theo chuẩn ngành ô tô. Ngoài hệ thống quản lý chất lượng chung, nhà cung cấp linh kiện ô tô thường được hỏi về chuẩn riêng của ngành ô tô, với các công cụ như phân tích sai hỏng tiềm ẩn, kế hoạch kiểm soát và phê duyệt mẫu trước sản xuất hàng loạt.
Phê duyệt mẫu trước khi chạy hàng. Bộ dây mới hoặc bộ dây có thay đổi phải nộp mẫu kèm hồ sơ đo kiểm để hãng phê duyệt. Sau đó, mọi thay đổi về vật liệu, nhà cung cấp cốt, máy bấm hay địa điểm sản xuất đều phải báo trước.
Chống nhầm lẫn tại chuyền. Mỗi bộ dây có hàng chục nhánh và đầu giắc giống nhau, nên nhà máy dùng bàn kiểm có ổ cắm đúng hình, đồ gá chỉ cho cắm một chiều, màu dây và mã vạch để giảm lỗi do người.
Truy xuất tới cuộn dây và lô cốt. Khi có lỗi trên xe đã bán, hãng cần biết bộ dây đó dùng cuộn dây nào, lô cốt nào, bấm bằng khuôn nào, vào ca nào, để khoanh vùng lô cần thu hồi.
Năng lực giao hàng theo nhịp lắp ráp xe. Nhà máy lắp ráp xe ít giữ tồn kho, nên nhà máy bộ dây phải giao đúng số lượng, đúng thứ tự phiên bản, đúng giờ; chậm một chuyến có thể dừng cả chuyền xe.
Những nhánh khác của ngành dây: dây điện từ, cáp viễn thông, dây thiết bị
Ngoài cáp xây dựng và bộ dây ô tô, ngành dây còn vài nhánh mà người tìm nhà cung cấp hay bỏ sót. Dây điện từ là dây đồng hoặc nhôm phủ lớp men cách điện mỏng, dùng để quấn động cơ, biến áp, cuộn cảm; nhà máy dây điện từ có dây chuyền tráng men và sấy liên tục, yêu cầu kiểm độ bền cách điện và độ bám của men rất chặt. Đây là vật liệu đầu vào cho các xí nghiệp quạt, máy bơm, biến áp nhỏ.
Cáp viễn thông và cáp tín hiệu gồm cáp đồng trục, cáp mạng, cáp quang. Nhà máy cáp quang không kéo sợi thuỷ tinh mà thường mua sợi quang rồi bọc, bện, gia cường thành cáp. Nhánh này phục vụ nhà mạng, công trình và một phần xuất khẩu.
Cuối cùng là dây nguồn và dây tín hiệu cho thiết bị: dây sạc, dây nguồn có phích cắm, dây nối trong máy giặt, tủ lạnh. Nhánh này gần với ngành bộ dây về cách làm, nhưng số lượng mỗi mã lớn và ổn định hơn, nên tự động hoá được nhiều hơn.
Hai ngành ở Việt Nam: ai làm, ở đâu
Ngành cáp điện có nhiều doanh nghiệp trong nước lâu năm, cả doanh nghiệp từng là nhà nước lẫn tư nhân, tập trung quanh Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh ở phía Bắc và TP.HCM (gồm vùng Bình Dương cũ), Đồng Nai, Tây Ninh (gồm Long An cũ) ở phía Nam. Sản phẩm chủ yếu là dây dân dụng, cáp hạ thế, trung thế cho xây dựng và điện lực, một phần xuất khẩu. Có cả các nhà máy dây điện từ (dây đồng tráng men cho động cơ, biến áp) và cáp viễn thông.
Ngành bộ dây ô tô ở Việt Nam chủ yếu do doanh nghiệp vốn nước ngoài làm hàng xuất khẩu, nhà máy rải ở nhiều tỉnh phía Bắc, miền Trung và phía Nam, thường chọn nơi có nguồn lao động dồi dào. Bộ dây cho xe lắp ráp trong nước, xe máy, máy nông nghiệp thì có thêm doanh nghiệp trong nước tham gia.
Người sắp vào làm nên biết: công việc ở nhà máy bộ dây đòi đứng nhiều, thao tác lặp, mắt và tay phải nhanh; bù lại tay nghề học được khá nhanh. Nguy cơ an toàn chính là chấn thương do lặp động tác, kẹp tay ở máy bấm, và mỏi mắt ở khâu kiểm.
Câu hỏi thường gặp
Dây điện dân dụng và cáp ô tô có giống nhau không?
Không. Dây trong bộ dây ô tô thường có ruột rất mềm, nhiều sợi mảnh, cách điện mỏng nhưng chịu nhiệt, dầu và rung tốt, theo tiêu chuẩn riêng của ngành ô tô. Dây dân dụng ưu tiên chịu điện áp lưới và chống cháy trong công trình.
Vì sao các hãng ô tô không tự làm bộ dây?
Bộ dây cần rất nhiều lao động, thay đổi theo từng phiên bản xe và đòi công nghệ bấm cốt chuyên biệt. Hãng xe thường giao cho nhà cung cấp chuyên ngành có nhà máy ở nơi lao động dồi dào, còn hãng tập trung vào thiết kế và lắp ráp xe.
Xe điện có làm ngành bộ dây thay đổi không?
Có. Xe điện có thêm bộ dây điện áp cao nối pin với động cơ, dây to, cách điện dày, yêu cầu an toàn rất khác. Đồng thời xe ngày càng nhiều cảm biến và mạng dữ liệu, nên bộ dây tín hiệu cũng phức tạp hơn.
Xưởng nhỏ có thể làm bộ dây cho máy móc trong nước không?
Có thể, với bộ dây cho thiết bị điện, máy nông nghiệp, xe chuyên dùng số lượng vừa. Điều kiện là có máy cắt tuốt, máy bấm đúng loại cốt, bàn mẫu và bàn kiểm thông mạch, thay vì làm thủ công hoàn toàn.
Làm sao biết cáp điện đủ tiết diện như ghi trên vỏ?
Cách thông dụng là đo điện trở ruột dẫn theo chiều dài ở phòng thử nghiệm, hoặc cân khối lượng đồng một đoạn mẫu rồi tính ra tiết diện. Nhìn bằng mắt hay đếm sợi không đủ chính xác để kết luận.
Ngành cáp điện có phải ngành ô nhiễm không?
Mức độ không nặng như mạ hay nhuộm, nhưng có khói từ đùn nhựa, bụi kim loại, dầu kéo, nước làm mát và phế liệu nhựa, đồng. Nhà máy vẫn phải thực hiện nghĩa vụ môi trường theo quy định hiện hành và quản lý phế liệu đúng cách.