Đóng tàu hiện đại không dựng con tàu từ sống tàu lên như hình dung cũ, mà chia thân tàu thành nhiều phân đoạn lớn, chế tạo song song trong xưởng, lắp sẵn đường ống, giá đỡ, sơn, rồi cẩu ghép lại trên ụ hoặc đà. Sau khi hạ thuỷ, tàu còn trải qua giai đoạn lắp đặt máy móc, điện, nội thất và chạy thử trước khi bàn giao, dưới sự giám sát của tổ chức đăng kiểm.
Việt Nam có ngành đóng và sửa chữa tàu lâu đời, với các nhà máy từ quy mô rất lớn làm tàu xuất khẩu tới xưởng nhỏ đóng tàu cá, sà lan, tàu sông. Bài này đi qua chuỗi công đoạn, các loại nhà máy, vùng tập trung và những điều đặc thù của ngành.
Các công đoạn chính khi đóng một con tàu vỏ thép
Trình tự dưới đây là nguyên lý chung cho tàu vỏ thép cỡ vừa và lớn; tàu nhỏ có thể đơn giản hơn.
- Thiết kế và duyệt: thiết kế kỹ thuật được tổ chức đăng kiểm duyệt; nhà máy triển khai thiết kế thi công chi tiết đến từng tấm tôn, từng đoạn ống.
- Gia công tôn và thép hình: làm sạch, sơn lót tôn; cắt bằng máy CNC; uốn các tấm cong bằng máy cán, máy ép hoặc gia nhiệt.
- Lắp ráp cụm chi tiết và phân đoạn: ghép tôn bao, sườn, xà thành các phân đoạn phẳng, phân đoạn cong; hàn trong xưởng có mái che.
- Trang bị sớm: lắp sẵn ống, giá đỡ, ống dẫn cáp, đôi khi cả thiết bị nhỏ vào phân đoạn khi còn nằm trên mặt đất, nhanh và an toàn hơn làm trong lòng tàu.
- Sơn phân đoạn: làm sạch, sơn trong buồng hoặc khu sơn riêng.
- Đấu đà: cẩu các phân đoạn lên ụ khô hoặc đà, căn chỉnh, hàn ghép thành thân tàu.
- Hạ thuỷ: cho nước vào ụ, trượt trên đà hoặc dùng ụ nổi đưa tàu xuống nước.
- Hoàn thiện sau hạ thuỷ: lắp máy chính, trục chân vịt, máy phát, hệ thống ống, điện, nội thất; thử từng hệ thống.
- Thử tại bến và thử đường dài: chạy máy khi tàu buộc tại cầu tàu, rồi chạy thử trên biển để kiểm tốc độ, độ ổn định, điều động, neo; bàn giao.
Chuỗi công đoạn kéo dài nhiều tháng tới vài năm tuỳ loại tàu. Nhà máy lớn chạy nhiều tàu cùng lúc ở các giai đoạn khác nhau, nên quản lý mặt bằng, cẩu và nhân lực là bài toán điều độ khó.
Vì sao đăng kiểm là nhân vật trung tâm của ngành
Mỗi con tàu đều được đóng dưới sự giám sát của một tổ chức đăng kiểm: với tàu treo cờ Việt Nam là Cục Đăng kiểm Việt Nam, với tàu xuất khẩu thường là các tổ chức phân cấp tàu quốc tế mà chủ tàu chọn. Đăng kiểm duyệt thiết kế, chứng nhận vật liệu, chứng chỉ thợ hàn, quy trình hàn, giám sát các công đoạn quan trọng và chứng kiến các bài thử.
Điều này có nghĩa là mọi nhà cung cấp cho nhà máy đóng tàu, từ thép tấm, que hàn, sơn tới van, ống, thiết bị, đều phải có chứng chỉ được đăng kiểm chấp nhận. Một xí nghiệp gia công ống muốn làm cho nhà máy đóng tàu cần thợ hàn có chứng chỉ đúng cấp, quy trình hàn được duyệt và hồ sơ truy xuất vật liệu. Đây là rào cản cao hơn so với cơ khí thông thường.
Ngoài đăng kiểm, chủ tàu thường cử đại diện giám sát thường trú tại nhà máy suốt quá trình đóng. Họ kiểm tra theo hợp đồng và tiêu chuẩn riêng của chủ tàu, có quyền yêu cầu sửa lại. Nhà máy vì vậy làm việc với hai lớp giám sát cùng lúc, và năng lực quản lý hồ sơ, biên bản nghiệm thu từng hạng mục là điều kiện để bàn giao đúng hạn.
Với người làm nghề, chứng chỉ thợ hàn do đăng kiểm hoặc tổ chức được công nhận cấp là tấm vé quan trọng nhất. Thợ hàn có chứng chỉ tư thế khó, vật liệu đặc biệt luôn được các nhà máy tìm kiếm, kể cả ở nước ngoài.
Các loại nhà máy trong ngành
Ngành đóng tàu không đồng nhất; bảng dưới chia theo sản phẩm và quy mô, định tính.
| Loại | Sản phẩm chính | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Nhà máy đóng tàu lớn | Tàu hàng, tàu chở dầu, tàu container, tàu chuyên dụng xuất khẩu | Ụ khô hoặc đà lớn, cẩu cổng, nhiều nghìn lao động, giám sát đăng kiểm quốc tế |
| Nhà máy đóng tàu vừa | Tàu kéo, tàu công trình, tàu tuần tra, phà, tàu dịch vụ | Đa dạng mẫu, số lượng ít, nhiều nhà máy trong nước |
| Xưởng đóng tàu nhỏ, tàu sông | Sà lan, tàu chở hàng sông, tàu cá vỏ thép | Đà trượt đơn giản, gần sông, lao động địa phương |
| Nhà máy sửa chữa tàu | Lên đà định kỳ, thay tôn, sơn, sửa máy | Ụ nổi hoặc ụ khô, đội thợ đa năng, làm nhanh theo lịch tàu |
| Bãi chế tạo kết cấu ngoài khơi | Chân đế giàn, khối thượng tầng, mô-đun dầu khí | Gần với kết cấu thép nặng, tập trung ở vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ (nay thuộc TP.HCM) |
Ngoài ra, ở nhiều tỉnh ven biển còn các cơ sở đóng tàu cá vỏ gỗ, vỏ composite theo truyền thống địa phương. Đây là nghề gắn với ngư dân, khác hẳn công nghệ tàu vỏ thép nhưng vẫn chịu yêu cầu đăng kiểm tàu cá theo quy định hiện hành.
Vùng có nhà máy đóng và sửa chữa tàu
Hải Phòng là trung tâm đóng tàu lâu đời ở phía Bắc với nhiều nhà máy lớn nhỏ dọc các sông và cửa biển, kể cả nhà máy liên doanh đóng tàu xuất khẩu. Quảng Ninh có các nhà máy đóng và sửa chữa tàu quanh Hạ Long. Ở miền Trung, Quảng Ngãi có nhà máy đóng tàu ở Dung Quất; Khánh Hoà có nhà máy đóng tàu vốn Hàn Quốc ở vùng vịnh Vân Phong, được biết đến từ khi còn là liên doanh với Vinashin.
Phía Nam, TP.HCM có truyền thống từ nhà máy Ba Son lâu đời, cùng nhiều nhà máy sửa chữa tàu; vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ (nay thuộc TP.HCM) có các nhà máy, bãi chế tạo phục vụ dầu khí và sửa chữa tàu biển. Đồng bằng sông Cửu Long có nhiều xưởng đóng sà lan, tàu sông, tàu cá phục vụ vận tải thuỷ nội địa.
Vị trí của nhà máy đóng tàu phụ thuộc trước hết vào độ sâu luồng, mặt nước rộng để hạ thuỷ và chạy thử, và khả năng nhận vật tư nặng. Đây là ngành không thể đặt ở bất cứ đâu, nên các vùng có nhà máy thường giữ vai trò lâu dài.
Vật tư và thiết bị tàu: phần nào làm được trong nước
Giá trị của một con tàu không chỉ nằm ở vỏ thép. Máy chính, máy phát, hộp số, hệ thống điều khiển, thiết bị hàng hải, cẩu trên boong, nồi hơi thường chiếm phần lớn giá trị và phần lớn được nhập khẩu từ các nhà sản xuất chuyên ngành, vì chủ tàu và đăng kiểm đòi thiết bị đã được chứng nhận và có mạng lưới bảo hành toàn cầu.
Phần làm được trong nước tập trung ở thép tấm và thép hình (một phần), sơn, que hàn, ống và phụ kiện ống, kết cấu thượng tầng, nội thất cabin, tời, nắp hầm hàng, chân vịt cho tàu cỡ nhỏ và vừa, cùng dịch vụ gia công cơ khí, điện. Nhiều xí nghiệp ở Hải Phòng và quanh các nhà máy đóng tàu lớn sống bằng những đơn hàng này.
Với người tìm hiểu ngành, điều này giải thích vì sao tỷ lệ giá trị trong nước của một con tàu không cao dù phần đóng vỏ làm hoàn toàn trong nước. Muốn tăng tỷ lệ đó cần cả một lớp nhà cung cấp thiết bị hàng hải có chứng nhận, việc đòi thời gian dài và đơn hàng đủ đều.
Sửa chữa tàu: công việc đều đặn hơn đóng mới
Đóng mới phụ thuộc chu kỳ thị trường vận tải biển, có năm nhiều đơn, có năm gần như không. Sửa chữa thì đều đặn hơn, vì tàu đang chạy phải lên đà kiểm tra định kỳ theo quy định của đăng kiểm, phải sơn lại phần chìm, thay tôn mòn, sửa chân vịt, bánh lái, bảo dưỡng máy. Nhiều nhà máy sống nhờ sửa chữa giữa các đợt đóng mới.
Một đợt lên đà điển hình gồm: đưa tàu vào ụ, cạo hà và rửa vỏ bằng nước áp lực cao, phun làm sạch, đo chiều dày tôn, thay các tấm mòn quá giới hạn, sơn lại, kiểm tra van thông biển, trục, chân vịt, rồi hạ thuỷ. Mỗi ngày tàu nằm ụ là một ngày chủ tàu mất doanh thu, nên tốc độ và khả năng giữ hẹn là lợi thế cạnh tranh chính của nhà máy sửa chữa.
Sửa chữa cũng là nơi nhiều xí nghiệp cơ khí địa phương tham gia: gia công chi tiết thay thế, sửa bơm, sửa máy phát, đúc lại bạc trục, cân bằng chân vịt. Đây là lối vào ngành thực tế cho xưởng cơ khí gần cảng.
An toàn và môi trường đặc thù của nhà máy tàu
Không gian hạn chế. Làm việc trong két, hầm tàu có nguy cơ thiếu oxy, tích tụ khí độc, khí cháy; bắt buộc đo khí, thông gió, cấp phép vào và có người giám sát bên ngoài.
Làm việc trên cao và vật rơi. Giàn giáo quanh thân tàu, cẩu phân đoạn nặng hàng trăm tấn; cần lan can, dây an toàn, vùng cấm dưới tải.
Hàn, cắt và cháy nổ. Hàn trong không gian kín, gần sơn và dầu; cấp phép làm việc nóng, người canh lửa, bình chữa cháy tại chỗ.
Phun làm sạch và sơn. Bụi hạt mài, hơi dung môi; cần hút bụi, mặt nạ cấp khí, kiểm soát chất thải sơn và hạt mài.
Chất thải từ tàu. Nước la canh lẫn dầu, cặn két, sơn cũ có thành phần độc hại phải được thu gom, xử lý theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và quy định hàng hải hiện hành. Nhà máy sửa chữa tàu cũng phải ngăn bụi sơn, hạt mài và nước rửa vỏ chảy thẳng xuống sông, biển, một việc dễ bị xem nhẹ khi ụ nằm sát mép nước.
Câu hỏi thường gặp
Tàu được hạ thuỷ bằng cách nào?
Có ba cách phổ biến: cho nước vào ụ khô để tàu nổi lên rồi kéo ra; trượt tàu trên đà nghiêng xuống nước; hoặc đóng trên mặt bằng rồi đưa lên ụ nổi, sau đó hạ ụ nổi xuống để tàu nổi. Mỗi cách đòi hạ tầng khác nhau.
Đóng một con tàu cần những nghề gì?
Thợ lắp ráp vỏ, thợ hàn, thợ cắt, thợ ống, thợ máy, thợ điện, thợ sơn, thợ nội thất, cùng kỹ sư thiết kế, kỹ sư công nghệ, nhân viên kiểm tra chất lượng. Thợ hàn và thợ lắp ráp vỏ có chứng chỉ là lực lượng cốt lõi.
Vì sao ngành đóng tàu lên xuống theo chu kỳ?
Nhu cầu tàu mới phụ thuộc vào cước vận tải biển và thương mại toàn cầu. Khi cước cao, chủ tàu đặt đóng mới nhiều; khi cước thấp, đơn hàng giảm mạnh và nhiều nhà máy chuyển sang sửa chữa, kết cấu thép để duy trì.
Tàu cá vỏ thép có phải đăng kiểm không?
Tàu cá cũng chịu quản lý đăng kiểm theo quy định về tàu cá, tuỳ chiều dài và vùng hoạt động. Cơ sở đóng tàu cá cũng phải đáp ứng điều kiện theo quy định hiện hành; chủ tàu nên kiểm với cơ quan quản lý nghề cá địa phương.
Xí nghiệp cơ khí nhỏ có làm cho nhà máy đóng tàu được không?
Được ở các phần như gia công chi tiết, ống, giá đỡ, sửa chữa thiết bị, nhưng thường phải có thợ hàn chứng chỉ, quy trình được duyệt và hồ sơ vật liệu. Bắt đầu từ việc sửa chữa thường dễ hơn đóng mới.
Đo chiều dày tôn khi sửa chữa tàu làm thế nào?
Dùng máy đo chiều dày siêu âm tại nhiều điểm theo sơ đồ do đăng kiểm yêu cầu. Tấm nào mòn quá giới hạn cho phép sẽ được cắt bỏ và thay tấm mới cùng mác thép, hàn theo quy trình được duyệt.
