Ninh Bình mới, gồm cả Hà Nam cũ và Nam Định cũ từ ngày 01/7/2025, nối ba vùng sản xuất có bản sắc riêng: Nam Định là thành phố dệt lâu đời, Hà Nam là vùng xi măng và đá, Ninh Bình cũ có núi đá vôi, xi măng, lắp ráp ô tô và nghề thêu, cói. Cả ba còn mang theo một dải làng nghề dày đặc ở đồng bằng nam sông Hồng.
Bài này đi theo từng ngành chính của tỉnh mới, các làng nghề nổi tiếng, nguyên liệu tại chỗ, và gợi ý người tìm xưởng nên nhìn về đâu. Chuyện khu công nghiệp, đất và ưu đãi không nằm trong bài.
Ba vùng, ba truyền thống sản xuất
Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình) có nhà máy dệt được người Pháp xây từ đầu thế kỷ hai mươi, từng là một trong những trung tâm dệt lớn của Đông Dương. Truyền thống đó để lại cho vùng một lớp thợ dệt, thợ may đông, và đến nay dệt may vẫn là ngành chính, với cả doanh nghiệp lớn lẫn xưởng vừa và nhỏ. Vùng đồng bằng ven biển Nam Định có gạo tám, muối, hải sản, cùng nhiều làng nghề cơ khí, đúc, chạm gỗ.
Hà Nam cũ (nay thuộc Ninh Bình) có dải núi đá vôi ở phía tây, nơi các nhà máy xi măng, vôi, đá xây dựng hoạt động từ lâu, trong đó Bút Sơn là cái tên quen thuộc. Vùng đồng bằng phía đông có nhiều làng nghề dệt, đan, làm trống, và gần đây có thêm nhà máy điện tử, may mặc nhờ vị trí sát Hà Nội.
Ninh Bình cũ cũng có núi đá vôi và xi măng, cùng với nhà máy phân đạm, nhà máy lắp ráp ô tô của Hyundai Thành Công, dứa đóng hộp Đồng Giao, và các nghề thủ công như thêu, cói, đá mỹ nghệ. Du lịch Tràng An, Tam Cốc còn tạo nhu cầu lớn cho hàng thủ công lưu niệm.
Các ngành chủ lực của tỉnh mới
Dệt may. Tập trung ở vùng Nam Định cũ: sợi, dệt, nhuộm, may. Ngoài doanh nghiệp lâu đời còn rất nhiều xưởng may vừa và nhỏ nhận gia công cho các công ty ở Hà Nội và nhãn hàng trong nước.
Xi măng, vôi và đá. Dải núi đá vôi chạy từ Hà Nam cũ qua Ninh Bình cũ nuôi nhiều nhà máy xi măng, lò vôi công nghiệp, mỏ đá xây dựng và xưởng đá mỹ nghệ.
Ô tô và cơ khí. Lắp ráp ô tô ở Ninh Bình cũ cùng các nhà cung cấp linh kiện; vùng Nam Định cũ có truyền thống cơ khí nhỏ, rèn, đúc ở làng nghề.
Phân bón và hoá chất. Nhà máy đạm Ninh Bình sản xuất urê từ than, là một trong số ít nhà máy đạm ở phía Bắc.
Chế biến nông sản và thực phẩm. Dứa Đồng Giao đóng hộp và nước ép, gạo tám Hải Hậu, cá kho làng Vũ Đại ở Hà Nam cũ, kẹo Sìu Châu và bánh nhãn ở Nam Định cũ, cùng các cơ sở chế biến thịt, thuỷ sản ven biển.
Điện tử và linh kiện. Phía Hà Nam cũ gần Hà Nội có thêm nhà máy linh kiện điện tử, dây cáp, thiết bị điện, kéo theo các xưởng phụ trợ nhỏ.
Làng nghề nổi tiếng của ba vùng
Những làng dưới đây có tiếng lâu năm. Vùng ghi theo tên quen gọi trước sắp xếp năm 2025.
| Làng nghề | Vùng | Sản phẩm | Điều nên biết |
|---|---|---|---|
| Thêu ren Văn Lâm | Hoa Lư, Ninh Bình cũ | Thêu tay, ren, khăn trải bàn | Gắn với du lịch Tam Cốc, có đơn xuất khẩu |
| Cói Kim Sơn | Kim Sơn, Ninh Bình cũ | Chiếu, thảm, giỏ, đồ cói | Vùng cói ven biển lâu đời |
| Đá mỹ nghệ Ninh Vân | Hoa Lư, Ninh Bình cũ | Tượng đá, đồ đá trang trí, lăng mộ | Xưởng đá quy mô hộ đến công ty |
| Đúc đồng Tống Xá | Ý Yên, Nam Định cũ | Đồ đồng đúc, tượng, chuông | Có cả đúc thủ công và đúc cơ khí |
| Chạm gỗ La Xuyên | Ý Yên, Nam Định cũ | Đồ gỗ chạm khắc, nội thất gỗ | Thế mạnh chạm tay |
| Sơn mài Cát Đằng | Ý Yên, Nam Định cũ | Đồ sơn mài, sơn ta | Thợ làng làm cho nhiều nơi |
| Rèn Vân Chàng | Nam Trực, Nam Định cũ | Dao, nông cụ, dụng cụ cơ khí nhỏ | Rèn kết hợp máy |
| Trống Đọi Tam | Duy Tiên, Hà Nam cũ | Trống da các cỡ | Hàng làm tay, nhận đơn trong và ngoài nước |
| Lụa Nha Xá | Duy Tiên, Hà Nam cũ | Lụa tơ tằm | Dệt máy, một phần nhuộm tại làng |
Vùng Ý Yên của Nam Định cũ đặc biệt dày làng nghề kim loại và gỗ, đến mức người trong ngành đồ đồng, đồ gỗ chạm phía Bắc hầu như ai cũng biết. Với đơn đồ trang trí, đồ đồng, đồ gỗ chạm, đây là chỗ nên tới trước.
Nguyên liệu tại chỗ và nguyên liệu đi xa
Đá vôi là nguyên liệu tại chỗ quan trọng nhất của tỉnh mới, nuôi ngành xi măng, vôi, đá xây dựng và đá mỹ nghệ. Cói trồng ở vùng ven biển Kim Sơn và Nam Định cũ là nguyên liệu cho nghề chiếu, thảm cói. Đất sét, cát sông, than bùn phục vụ gạch, vật liệu. Dứa ở vùng đồi Tam Điệp, Đồng Giao cung cấp cho nhà máy đóng hộp. Lúa gạo, đặc biệt gạo tám Hải Hậu, là nguồn cho chế biến gạo.
Những nguyên liệu phải đi xa thì gồm bông, xơ, sợi cho dệt may phần lớn nhập khẩu; đồng, thiếc cho đúc đồng lấy từ phế liệu và nhập; gỗ cho chạm khắc từ gỗ rừng trồng và gỗ nhập. Tơ cho lụa Nha Xá dùng tơ từ các vùng dâu tằm trong nước và nhập.
Hệ quả cho người đặt hàng: hàng đá, cói, xi măng có lợi thế giá vì nguyên liệu tại chỗ, còn hàng dệt may, đồ đồng phụ thuộc giá nguyên liệu nhập. Với đơn đúc đồng, bạn nên thống nhất rõ thành phần hợp kim, vì đồng tái chế có thể lẫn tạp chất làm đổi màu, nứt sản phẩm.
Núi đá vôi: xi măng, đá và chuyện môi trường
Dải núi đá vôi phía tây tỉnh mới, từ Kim Bảng, Thanh Liêm của Hà Nam cũ qua Hoa Lư, Tam Điệp, Nho Quan của Ninh Bình cũ, là nguồn nguyên liệu cho ngành xi măng và vôi. Nhà máy xi măng cần đá vôi và đất sét với khối lượng rất lớn mỗi ngày, nên thường đặt sát mỏ; than và phụ gia được chở đến bằng đường bộ, đường sắt hoặc đường thuỷ. Bên cạnh nhà máy lớn là nhiều mỏ đá xây dựng, lò vôi công nghiệp, trạm nghiền đá, và các xưởng đá mỹ nghệ tận dụng đá khối.
Chính dải núi này cũng là cảnh quan của Tràng An, Tam Cốc, Bái Đính, vùng du lịch lớn của phía Bắc. Từ nhiều năm nay, chính quyền đã hạn chế và đóng cửa dần các mỏ đá trong vùng cảnh quan, đưa ngành vật liệu ra khỏi khu vực di sản. Điều này có nghĩa là một số cơ sở khai thác cũ đã ngừng, và nguồn đá cho xưởng mỹ nghệ phải lấy từ nơi khác.
Với người mua vật liệu và đá mỹ nghệ, nên hỏi nguồn đá có giấy phép khai thác hợp lệ hay không, và xưởng có cam kết nguồn cung ổn định cho đơn dài hạn hay không. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt yêu cầu về bụi, nước thải và phục hồi môi trường sau khai thác, nên những cơ sở làm ẩu thường không trụ được lâu. Kiểm văn bản hiện hành khi cần dựa vào một quy định cụ thể.
Dệt may Nam Định: từ nhà máy cũ đến xưởng gia công
Dệt may vùng Nam Định cũ hiện có ba lớp. Lớp thứ nhất là doanh nghiệp lớn, có nhà máy sợi, dệt, may, làm hàng xuất khẩu theo đơn nhãn hàng. Lớp thứ hai là xí nghiệp may vừa, vài trăm công nhân, nhận đơn trọn gói hoặc gia công cắt may. Lớp thứ ba là xưởng may nhỏ trong làng, vài chục máy, làm hàng nội địa, nhận đơn lại từ các công ty thời trang ở Hà Nội.
Lợi thế của vùng là thợ có tay nghề, chi phí vận hành vừa phải, và khoảng cách tới Hà Nội không quá xa. Điểm cần hỏi khi chọn xưởng là xưởng có nhận cả khâu mua nguyên phụ liệu không, có phòng mẫu không, có máy chuyên dụng cho loại hàng của bạn không, và lịch sản xuất mùa cao điểm cuối năm ra sao.
Ví dụ giả định: một nhãn thời trang nhỏ ở Hà Nội cần may một nghìn áo sơ mi mỗi tháng. Một xưởng hai chục máy ở vùng Nam Định cũ có thể làm, nhưng nhãn phải tự mua vải, cử người kiểm hàng giữa chuyền, và đặt lịch trước khi xưởng vào mùa đơn Tết. Với đơn lớn hơn và cần chứng nhận cho khách nước ngoài, nên nhìn tới xí nghiệp vừa trở lên.
Một điểm riêng của vùng là nhuộm. Xưởng may nhỏ thường không tự nhuộm mà mua vải đã hoàn tất; công đoạn nhuộm, hoàn tất tập trung ở một số nhà máy có hệ thống xử lý nước thải, vì nước thải nhuộm chứa thuốc nhuộm, chất trợ và có nhiệt độ cao. Nếu đơn của bạn cần màu riêng, hãy hỏi xưởng sẽ gửi nhuộm ở đâu và ai chịu trách nhiệm khi màu lệch giữa các lô.
Người tìm xưởng nên nhìn về Ninh Bình khi nào
Một số trường hợp tỉnh mới có lợi thế ngành nghề rõ:
- May mặc gia công, đặc biệt hàng nội địa và đơn vừa: vùng Nam Định cũ.
- Đồ đồng đúc, đồ gỗ chạm khắc, sơn mài: vùng Ý Yên của Nam Định cũ.
- Đá mỹ nghệ, đá trang trí sân vườn: Ninh Vân.
- Hàng thêu tay, ren, khăn trải bàn: Văn Lâm.
- Chiếu, thảm, giỏ cói xuất khẩu: Kim Sơn và vùng ven biển.
- Trống, lụa tơ tằm, hàng mây giang đan: vùng Duy Tiên của Hà Nam cũ.
- Vật liệu xây dựng như xi măng, vôi, đá: dải núi đá vôi phía tây tỉnh.
- Dứa đóng hộp, nước ép, gạo đặc sản: vùng Đồng Giao, Hải Hậu.
Vì tỉnh mới trải từ sát Hà Nội xuống tới biển, nên khi lên lịch đi thăm xưởng, gom các điểm theo cụm: Duy Tiên, Ý Yên, Hoa Lư, Kim Sơn là bốn cụm làng nghề cách nhau không xa nhưng cũng không thể đi hết trong vài giờ.
Câu hỏi thường gặp
Nam Định và Hà Nam bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 01/7/2025, cả Nam Định cũ và Hà Nam cũ đều hợp nhất vào Ninh Bình. Tên gọi cũ vẫn dùng như tên vùng trong giao tiếp, nhưng địa chỉ doanh nghiệp nay ghi Ninh Bình.
Vì sao Nam Định có truyền thống dệt may?
Nhà máy dệt Nam Định được xây từ thời Pháp thuộc và từng là một trong những trung tâm dệt lớn của Đông Dương. Truyền thống đó tạo ra nhiều thế hệ thợ dệt, thợ may, và đến nay dệt may vẫn là ngành chính của vùng.
Đúc đồng Tống Xá khác đúc đồng ở các làng khác thế nào?
Tống Xá có cả đúc thủ công truyền thống lẫn đúc cơ khí với lò điện, nhận được những đơn tượng, chuông cỡ lớn. Như mọi làng đúc, chất lượng phụ thuộc vào hợp kim và tay nghề từng cơ sở, nên cần xem sản phẩm thật trước khi đặt.
Thêu Văn Lâm có làm hàng theo thiết kế riêng không?
Có. Nhiều hộ và công ty ở Văn Lâm nhận thêu theo mẫu riêng cho khăn, tranh, đồ trang trí, cả hàng xuất khẩu. Thêu tay tốn nhiều thời gian, nên đơn lớn cần thống nhất mẫu chuẩn và lịch giao từng đợt.
Dứa Đồng Giao được chế biến thành những gì?
Dứa vùng đồi Đồng Giao được đóng hộp, làm nước ép cô đặc, dứa đông lạnh, chủ yếu cho xuất khẩu. Vùng đồi đá vôi Tam Điệp hợp với cây dứa nên đã thành vùng nguyên liệu lâu năm.
Đá mỹ nghệ Ninh Vân dùng loại đá gì?
Truyền thống là đá xanh tại chỗ, nay nhiều cơ sở dùng thêm đá từ các tỉnh khác và đá nhập. Khi đặt hàng, nên hỏi rõ loại đá, nguồn gốc và độ bền ngoài trời, vì đá khác loại có thể phong hoá nhanh khác nhau.