Đồ điện gia dụng và thiết bị điện dân dụng là mảng điện tử – điện mà xí nghiệp Việt Nam tự làm được nhiều nhất: quạt điện, đèn chiếu sáng, ổ cắm, công tắc, phích cắm, dây nối, nồi cơm điện, ấm siêu tốc, bình nóng lạnh. Một xí nghiệp trong mảng này thường tự làm phần nhựa, phần lắp ráp và kiểm tra an toàn, còn mua ngoài linh kiện điện tử, có khi cả động cơ.
Khác với điện thoại, sản phẩm gia dụng có vòng đời mẫu dài, cạnh tranh mạnh về giá và chịu quản lý chặt về an toàn điện vì người dùng là mọi gia đình. Bài này đi qua chuỗi công đoạn của vài sản phẩm tiêu biểu, những gì xí nghiệp tự làm và mua ngoài, cùng các yêu cầu hợp quy, nhãn năng lượng mà ngành hay được hỏi.
Mấy sản phẩm tiêu biểu: tự làm gì, mua gì
Mỗi xí nghiệp có mức tự làm khác nhau; bảng dưới mô tả cách phổ biến ở xí nghiệp vừa, viết theo nguyên lý.
| Sản phẩm | Phần xí nghiệp thường tự làm | Phần thường mua ngoài | Điểm kiểm tra quan trọng |
|---|---|---|---|
| Quạt điện | Ép cánh, thân, đế; quấn và lắp động cơ ở xí nghiệp lớn; lắp ráp | Tụ điện, bạc hoặc vòng bi, mạch điều khiển, dây nguồn | Rung, ồn, nhiệt độ động cơ, an toàn lồng quạt |
| Đèn LED | Vỏ nhôm hoặc nhựa, lắp ráp, đóng gói | Chip LED, bộ nguồn, có khi cả mô-đun LED | Quang thông, nhiệt độ tản nhiệt, độ bền nguồn |
| Ổ cắm, công tắc | Ép vỏ nhựa chống cháy, dập lá đồng tiếp điểm, lắp ráp | Đồng lá, nhựa nguyên liệu, lò xo | Lực cắm rút, nhiệt độ tiếp điểm, độ chịu cháy vỏ |
| Nồi cơm điện | Vỏ, nắp, lắp ráp, có khi dập lòng nồi | Mâm nhiệt, bộ điều khiển, lòng nồi phủ chống dính | Rò điện, chống quá nhiệt, an toàn tiếp xúc thực phẩm |
| Dây nối, ổ cắm kéo dài | Lắp ráp, bọc dây, đúc phích | Dây, chân phích, cầu chì hoặc thiết bị bảo vệ | Tiết diện dây, độ chắc phích, quá tải |
Nhìn bảng, bạn thấy xí nghiệp gia dụng giống một xưởng nhựa – cơ khí – lắp ráp hơn là một nhà máy điện tử. Phần điện tử thường nằm gọn trong một bo mạch nhỏ mua sẵn hoặc đặt nhà máy lắp ráp bo làm theo thiết kế.
Một chiếc quạt điện đi qua nhà máy
Quạt là sản phẩm minh hoạ tốt vì có đủ nhựa, cơ khí, động cơ và an toàn điện. Trình tự dưới đây là ví dụ giả định ở một xí nghiệp tự làm động cơ.
- Ép nhựa: cánh quạt, thân, đế, hộp số được ép trên máy ép phun; cánh quạt được cân và kiểm cân bằng vì lệch khối lượng là nguyên nhân rung.
- Làm lồng quạt: dây thép được uốn, hàn điểm thành lồng, rồi sơn tĩnh điện hoặc mạ; khoảng cách nan lồng phải đủ hẹp để ngón tay trẻ em không lọt vào.
- Làm động cơ: lá thép kỹ thuật điện dập thành lõi, quấn dây đồng tráng men, tẩm sơn cách điện, sấy; lắp rô to, bạc hoặc vòng bi, nắp.
- Kiểm động cơ: đo điện trở, dòng không tải, thử cách điện điện áp cao, chạy thử nghe tiếng.
- Lắp ráp quạt: gắn động cơ vào thân, lắp hộp số đảo chiều, công tắc, tụ, dây nguồn, cánh, lồng.
- Kiểm an toàn cuối chuyền: thử độ bền cách điện, đo dòng rò, kiểm nối đất nếu có, chạy thử các tốc độ.
- Đóng gói và lấy mẫu: mẫu theo lô được kiểm lại ở phòng thử nghiệm: chạy liên tục, đo nhiệt độ, thử rơi hộp.
Ở nhiều xí nghiệp nhỏ hơn, động cơ được mua từ nhà máy động cơ chuyên biệt, nên chuyền chỉ còn ép nhựa và lắp ráp. Khi đánh giá một xưởng quạt, câu hỏi "động cơ do ai làm" giúp bạn hiểu ngay họ đang ở mức nào.
Quy chuẩn an toàn điện và chuyện hợp quy
Thiết bị điện, điện tử dân dụng bán ở Việt Nam thuộc nhóm hàng hoá có khả năng gây mất an toàn, phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn điện và, với nhiều nhóm, quy chuẩn về tương thích điện từ. Nguyên tắc là sản phẩm phải được thử nghiệm, chứng nhận hoặc công bố hợp quy trước khi lưu thông, và gắn dấu hợp quy. Khung pháp lý nền là Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật 2006 và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hoá 2007; danh mục sản phẩm và cách làm cụ thể thay đổi theo thời gian, xí nghiệp cần kiểm văn bản hiện hành.
Với xí nghiệp, hợp quy không chỉ là thủ tục một lần. Khi thay nhà cung cấp dây nguồn, đổi nhựa vỏ, đổi thiết kế mạch, sản phẩm có thể không còn giống mẫu đã thử. Xí nghiệp tử tế lập danh sách "linh kiện quan trọng về an toàn" như dây nguồn, phích, cầu chì, tụ, vật liệu cách điện, và không đổi những thứ này mà không đánh giá lại.
Người mua sỉ và nhà phân phối thường hỏi giấy chứng nhận hợp quy, kết quả thử nghiệm mẫu và tên phòng thử nghiệm. Đọc kỹ xem giấy đó cấp cho đúng mẫu mã đang bán hay không là việc đơn giản mà nhiều người bỏ qua.
Nhãn năng lượng: vì sao quạt, đèn, nồi cơm phải dán nhãn
Một số nhóm thiết bị gia dụng thuộc danh mục phải dán nhãn năng lượng, thể hiện mức hiệu suất sử dụng điện, theo khung của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả 2010. Các nhóm hay gặp gồm đèn, quạt, nồi cơm điện, điều hoà, tủ lạnh, máy giặt, bình nóng lạnh; danh mục và mức hiệu suất tối thiểu được điều chỉnh theo thời kỳ, nên cần kiểm văn bản hiện hành.
Với nhà máy, nhãn năng lượng tác động trực tiếp tới thiết kế: động cơ quạt phải đạt hiệu suất nhất định, bộ nguồn đèn phải có hiệu suất và hệ số công suất đủ cao. Xí nghiệp chỉ lắp ráp mà không hiểu phần này dễ bị động khi mức tối thiểu được nâng lên và mẫu cũ không còn được bán.
Điều đáng chú ý là nhãn năng lượng dựa trên thử nghiệm mẫu ở điều kiện chuẩn. Muốn hàng sản xuất hàng loạt giữ đúng mức đã dán, xí nghiệp phải kiểm soát vật liệu lõi thép, cỡ dây quấn, linh kiện nguồn chặt chẽ như kiểm soát an toàn.
Bo điều khiển và bộ nguồn: phần điện tử nhỏ mà quyết định nhiều
Đồ gia dụng ngày càng có nhiều điện tử: quạt có điều khiển từ xa và hẹn giờ, nồi cơm có bộ vi điều khiển nấu theo chương trình, đèn LED cần bộ nguồn chuyển đổi điện lưới sang dòng một chiều ổn định. Phần này thường nằm trên một bo mạch nhỏ, nhưng là nơi hay hỏng nhất và cũng là nơi quyết định hiệu suất năng lượng.
Xí nghiệp gia dụng có ba cách làm phần này. Cách thứ nhất là mua bo hoàn chỉnh của nhà cung cấp chuyên làm bo điều khiển, nhanh nhưng phụ thuộc và khó tạo khác biệt. Cách thứ hai là tự thiết kế mạch rồi đặt nhà máy lắp ráp bo làm, giữ được thiết kế nhưng cần kỹ sư điện tử. Cách thứ ba là tự có chuyền hàn bo, chỉ hợp với xí nghiệp lớn có sản lượng đủ cao.
Với người tìm hiểu ngành, câu hỏi "ai thiết kế bo điều khiển" nói lên khá nhiều về năng lực thật của một xí nghiệp gia dụng. Xí nghiệp tự thiết kế thường chủ động hơn khi quy chuẩn thay đổi, khi linh kiện khan hiếm phải đổi mã, hoặc khi cần sửa lỗi phát sinh sau bán hàng.
Xí nghiệp gia dụng ở Việt Nam: ai làm, quy mô ra sao
Mảng này có mặt cả ba nhóm: tập đoàn nước ngoài có nhà máy lớn làm điều hoà, tủ lạnh, máy giặt, ti vi cho xuất khẩu và thị trường trong nước; doanh nghiệp tư nhân trong nước lâu năm làm quạt, đèn, thiết bị điện, đồ gia dụng nhỏ, nhiều nhà máy ở Hà Nội, TP.HCM, Đồng Nai và quanh Hải Phòng, Bắc Ninh; và rất nhiều xí nghiệp nhỏ làm theo đơn đặt hàng, gắn nhãn của bên khác.
Mô hình gắn nhãn khá phổ biến: một công ty thương mại đặt xí nghiệp làm sản phẩm theo mẫu có sẵn hoặc theo yêu cầu, rồi bán dưới thương hiệu của mình. Ở góc xí nghiệp, đây là nguồn đơn ổn định; ở góc người mua, cần hiểu rằng nhà sản xuất thật và chủ thương hiệu có thể là hai đơn vị khác nhau, và trách nhiệm hợp quy phải được phân định rõ.
Ví dụ giả định: một xí nghiệp ở Đồng Nai có chuyền ép nhựa và lắp ráp quạt, nhận làm ba dòng quạt cho ba thương hiệu khác nhau. Họ dùng chung động cơ và khuôn thân, khác nhau ở cánh, màu, hộp và nhãn. Cách làm này giúp tận dụng khuôn, nhưng đòi quản lý mã hàng, nhãn mác và hồ sơ hợp quy rất cẩn thận.
Nguy cơ an toàn đặc thù bên trong xí nghiệp gia dụng
Thử cách điện điện áp cao. Trạm thử an toàn cuối chuyền dùng điện áp rất cao; phải có buồng hoặc vùng che chắn, khoá liên động, người được đào tạo riêng.
Máy ép nhựa và máy dập. Nguy cơ kẹp tay khi lấy sản phẩm; cửa an toàn và nút dừng khẩn phải luôn hoạt động, không được tháo để "làm cho nhanh".
Tẩm sơn cách điện và sấy. Hơi dung môi, nguy cơ cháy ở khu tẩm sấy động cơ; cần thông gió và quản lý hoá chất.
Hàn và khò. Khói hàn ở khu hàn dây, hàn bo; cần hút khói tại chỗ, nhất là ở bàn hàn tay nơi công nhân cúi sát mối hàn suốt ca.
Bụi và tiếng ồn ở khu nghiền nhựa. Đầu cuống, sản phẩm lỗi được nghiền để dùng lại; máy nghiền ồn và sinh bụi, người vận hành cần bảo vệ tai, khẩu trang và tuyệt đối không đưa tay vào miệng phễu khi máy chưa dừng hẳn.
Kho thành phẩm cồng kềnh. Thùng quạt, thùng nồi xếp cao trên giá dễ đổ; xe nâng và lối đi phải được quy định rõ. Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, xí nghiệp phải nhận diện những nguy cơ này và huấn luyện người lao động phù hợp với từng vị trí.
Câu hỏi thường gặp
Xí nghiệp nhỏ có tự làm động cơ quạt được không?
Được, nếu có máy dập lá thép hoặc mua lõi đã dập, máy quấn dây, khu tẩm sấy và thiết bị thử. Tuy vậy, nhiều xí nghiệp chọn mua động cơ của nhà máy chuyên biệt để tập trung vào khuôn mẫu, lắp ráp và bán hàng.
Hợp quy và hợp chuẩn khác nhau thế nào?
Hợp quy là đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc do cơ quan nhà nước ban hành, không làm thì không được lưu thông. Hợp chuẩn là tự nguyện đáp ứng tiêu chuẩn, thường để tăng uy tín. Một sản phẩm có thể cần hợp quy và tự chọn thêm hợp chuẩn.
Đèn LED hỏng sớm thường do đâu?
Rất thường là do bộ nguồn và tản nhiệt chứ không phải do chip LED. Tụ điện kém chịu nhiệt, vỏ tản nhiệt mỏng hoặc thiết kế kín khiến nhiệt độ bên trong cao, làm tuổi thọ giảm nhanh.
Đặt xí nghiệp làm đồ gia dụng mang thương hiệu riêng thì ai chịu trách nhiệm hợp quy?
Tuỳ cách thoả thuận và quy định hiện hành về trách nhiệm của tổ chức đưa hàng ra thị trường. Nguyên tắc nên làm là ghi rõ trong hợp đồng bên nào đứng tên hồ sơ hợp quy và bên nào chịu chi phí thử nghiệm lại khi đổi thiết kế.
Vì sao ổ cắm cần nhựa chống cháy?
Tiếp điểm ổ cắm có thể nóng lên khi tiếp xúc kém hoặc quá tải. Nhựa thường có thể bắt lửa và cháy lan; nhựa chống cháy tự tắt khi bỏ nguồn nhiệt, hạn chế cháy lan sang đồ vật xung quanh.
Ngành gia dụng có cần phòng sạch như điện tử không?
Phần lớn không cần. Khu lắp bo mạch điều khiển cần chống tĩnh điện; khu ép chi tiết thẩm mỹ cần sạch bụi; còn lắp ráp tổng thể làm trong nhà xưởng bình thường có thông gió tốt.