Xưởng dệt kim và xưởng dệt thoi là hai kiểu nhà máy dệt khác nhau từ máy móc đến sản phẩm: dệt kim móc vòng sợi thành vải co giãn cho áo thun, đồ thể thao; dệt thoi đan sợi dọc với sợi ngang thành vải đứng dáng cho sơ mi, quần, kaki, jean. Hai bên dùng sợi khác nhau, chuẩn bị khác nhau, và người vận hành cũng có tay nghề khác nhau.
Nếu bạn muốn tìm nguồn vải trong nước, muốn hiểu vì sao một xưởng dệt nhận được loại vải này mà không làm được loại kia, hay chuẩn bị vào làm ở một nhà máy dệt, bài này đi qua từng loại máy, cách tổ chức xưởng và các nơi có truyền thống dệt ở Việt Nam. Phần phân biệt vải bằng tay khi mua thuộc chủ đề khác; ở đây góc nhìn là bên trong xưởng.
Dệt kim: ba nhóm máy cho ba nhóm sản phẩm
Máy dệt kim tròn là loại phổ biến nhất trong xưởng dệt kim. Máy có một trục kim xếp theo vòng tròn, sợi từ hàng chục quả sợi trên giá được đưa vào, vải ra thành ống tròn liên tục. Từ máy này ra các loại vải quen thuộc của áo thun như vải đơn mặt, vải sườn có gân, vải hai mặt, vải cá sấu. Xưởng dệt kim tròn bán vải theo cân, khách thường là nhà nhuộm hoặc thương nhân vải.
Máy dệt kim phẳng có kim xếp theo hàng thẳng, dệt ra tấm vải hoặc dệt luôn thành chi tiết có hình dáng, như thân áo len, cổ áo, bo tay. Máy hiện đại điều khiển bằng chương trình nên có thể dệt hoa văn và thay đổi hình dáng từng chi tiết. Đây là loại máy của xưởng áo len, xưởng làm cổ bo cho áo polo.
Nhóm thứ ba là dệt kim đan dọc, tạo vòng sợi theo chiều dọc với nhiều hệ sợi cùng lúc. Vải đan dọc dùng cho vải lưới thể thao, ren, vải lót, vải làm giày và cả vải kỹ thuật. Máy đan dọc thường chạy sợi tổng hợp filament và cần chuẩn bị sợi bằng máy mắc trước khi dệt, gần với dệt thoi hơn so với dệt kim tròn.
Ở Việt Nam, dệt kim tròn là loại xưởng dễ gặp nhất vì nhu cầu vải thun cho cả hàng nội địa lẫn xuất khẩu đều lớn và máy có thể đặt trong nhà xưởng vừa phải. Hà Nội có làng La Phù vốn quen với nghề dệt len, dệt kim từ lâu; còn các xưởng dệt kim công nghiệp thì rải ở nhiều tỉnh có ngành may, gần nơi tiêu thụ vải.
Dệt thoi: chọn máy theo loại sợi và loại vải
Trong dệt thoi, cách đưa sợi ngang qua miệng vải quyết định tên máy. Máy dệt thoi cổ điển dùng con thoi chạy qua lại, nay chủ yếu còn ở làng nghề và xưởng nhỏ. Máy dệt kiếm dùng thanh kiếm kẹp sợi ngang đưa qua, linh hoạt với nhiều loại sợi, đổi màu sợi ngang dễ, hợp với vải có hoa văn và lô nhỏ. Máy dệt khí phun tia khí nén để đẩy sợi ngang, chạy rất nhanh, hợp với vải số lượng lớn như vải bông cơ bản.
Máy dệt nước dùng tia nước để đưa sợi ngang, chỉ dùng được với sợi tổng hợp không thấm nước như polyester, nylon filament; không dùng cho bông. Vải ra từ máy dệt nước thường là vải lót, vải dù, vải làm áo gió. Một xưởng dệt nước cần xử lý nước thải và sấy vải sau dệt, nên nhìn bề ngoài khác hẳn xưởng dệt khí.
Trên mỗi loại máy, cách sợi dọc và sợi ngang bắt chéo nhau tạo ra kiểu dệt: vân điểm cho vải phẳng như vải sơ mi, vân chéo cho kaki và jean, vân đoạn cho vải bóng mặt. Máy có đầu jacquard điều khiển từng sợi dọc riêng rẽ nên dệt được hoa văn lớn như vải gấm, vải bọc ghế, khăn có hình.
Hai kiểu xưởng nhìn cạnh nhau
Bảng so sánh dưới đây nói về cách tổ chức xưởng chứ không chỉ về vải, để bạn hình dung được khi bước vào một xưởng dệt kim và một xưởng dệt thoi sẽ thấy gì khác.
| Khía cạnh | Xưởng dệt kim tròn | Xưởng dệt thoi |
|---|---|---|
| Chuẩn bị trước khi dệt | Ít, chủ yếu đưa quả sợi lên giá | Nhiều: mắc sợi dọc, hồ sợi, luồn go, lắp trục |
| Đổi mặt hàng | Tương đối nhanh, thay sợi và chỉnh máy | Chậm hơn, phải thay cả trục sợi dọc |
| Sản phẩm | Vải ống co giãn, bán theo cân | Vải khổ phẳng, bán theo mét |
| Tiếng ồn | Có, nhưng thường thấp hơn | Rất ồn ở xưởng máy kiếm và máy khí |
| Lỗi thường gặp | Thủng lỗ do gãy kim, sọc ngang do sợi không đều | Đứt sợi dọc, dày mỏng sợi ngang, lỗi hồ |
| Tay nghề then chốt | Thợ chỉnh máy, đổi kim, đọc lỗi vải | Thợ lên trục, thợ nối sợi, thợ chỉnh máy |
Vì xưởng dệt thoi cần khâu chuẩn bị sợi dọc tốn công, một trục sợi dọc thường dài, dùng cho lô vải lớn. Đó là lý do dệt thoi lô nhỏ đắt hơn tương đối, còn dệt kim tròn linh hoạt hơn với đơn vừa và nhỏ. Tiếng ồn trong xưởng dệt thoi là nguy cơ nghề nghiệp đáng kể, xưởng cần trang bị chống ồn và đo môi trường lao động định kỳ.
Sợi đầu vào và vì sao xưởng dệt kén sợi
Chất lượng vải dệt phụ thuộc trước hết vào sợi. Sợi không đều độ mảnh tạo ra vệt sọc trên vải dệt kim, sợi nhiều kết tạp làm gãy kim hoặc đứt sợi trên máy dệt thoi. Vì thế xưởng dệt thường gắn bó với một vài nhà sợi quen và kiểm lô sợi mới trước khi đưa vào chạy hàng loạt.
Một chi tiết người ngoài ngành ít để ý là lô sợi. Các quả sợi khác lô có thể chênh nhau rất nhỏ về độ xoắn hoặc khả năng ăn màu; khi dệt lẫn hai lô trên cùng tấm vải, sau nhuộm sẽ lộ sọc. Xưởng cẩn thận luôn ghi lô sợi theo từng cây vải để truy được khi có lỗi.
Độ ẩm trong xưởng cũng ảnh hưởng: sợi bông khô quá dễ đứt và sinh bụi, ẩm quá thì bám dính. Nhà máy dệt lớn có hệ thống điều hoà độ ẩm; xưởng nhỏ thường chịu thua thời tiết, nên mùa hanh khô và mùa nồm ẩm là lúc tỷ lệ lỗi tăng. Người đặt vải từ xưởng nhỏ nên hỏi họ xử lý chuyện này thế nào.
Vải mộc rời xưởng dệt: kiểm, phân loại và giao cho nhà nhuộm
Khi cây vải hoặc ống vải ra khỏi máy, việc của xưởng dệt chưa xong. Vải được đưa qua bàn soi hoặc máy kiểm vải có đèn phía dưới, người kiểm kéo vải chạy chậm, đánh dấu từng lỗi bằng thẻ hoặc phấn, ghi vị trí và loại lỗi vào phiếu. Mỗi cây vải được cân hoặc đo chiều dài, ghi mã máy, mã lô sợi, ca dệt.
Vải được phân loại theo số lỗi trên một đơn vị chiều dài theo một hệ chấm điểm lỗi mà xưởng và khách thống nhất. Cây đạt loại một đi thẳng cho khách; cây nhiều lỗi được hạ loại, bán giá khác hoặc dùng cho sản phẩm ít đòi hỏi. Một xưởng dệt nghiêm túc không trộn cây loại hai vào lô loại một, vì lỗi sẽ lộ ra ở xưởng may và quay về thành khiếu nại.
Vải mộc sau đó chuyển sang nhà nhuộm, có thể là bộ phận nhuộm của cùng doanh nghiệp hoặc một xí nghiệp khác do khách chỉ định. Phiếu kiểm vải mộc đi kèm từng cây giúp nhà nhuộm biết trước chỗ lỗi để xử lý hoặc cắt bỏ. Khi có tranh chấp về lỗi, phiếu này là căn cứ để biết lỗi có từ khâu dệt hay phát sinh ở khâu nhuộm. Với người tìm nguồn, hỏi xưởng dệt có lập phiếu kiểm cho từng cây hay không là cách nhanh để đánh giá mức độ chuyên nghiệp.
Làng dệt truyền thống và xưởng dệt hiện đại cùng tồn tại
Bên cạnh nhà máy dệt công nghiệp, Việt Nam có các làng dệt lâu đời vẫn hoạt động. Vạn Phúc ở Hà Nội nổi tiếng với lụa tơ tằm; Mã Châu ở Quảng Nam cũ (nay thuộc Đà Nẵng) là làng dệt lụa có truyền thống lâu; vùng Tân Châu ở An Giang gắn với lãnh Mỹ A nhuộm trái mặc nưa. Nhiều nơi đã chuyển một phần sang máy dệt cơ khí, nhưng vẫn giữ hàng dệt thủ công cho sản phẩm đặc thù.
Thổ cẩm của các dân tộc ở vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên là một mảng riêng, dệt trên khung cửi tay, chủ yếu cho sản phẩm văn hoá, quà tặng và thời trang thủ công. Đây không phải đối thủ của nhà máy dệt mà là một phân khúc khác: số lượng nhỏ, giá trị nằm ở hoa văn và tay nghề.
Với người tìm nguồn, làng nghề hợp với đơn cần chất liệu tự nhiên, đặc trưng địa phương và chấp nhận sai khác nhỏ giữa các tấm; nhà máy hợp với đơn cần đồng đều, số lượng lớn, thông số kiểm soát được. Đặt sai chỗ là nguồn gốc của rất nhiều thất vọng hai phía.
Người vào làm xưởng dệt sẽ gặp những vị trí nào
Xưởng dệt có nhịp làm việc khác xưởng may. Máy dệt chạy liên tục, một công nhân đứng máy có thể trông nhiều máy cùng lúc, đi vòng quanh để nối sợi đứt, xử lý dừng máy, thay quả sợi. Tay nghề nằm ở tốc độ phát hiện sự cố và xử lý gọn để máy chạy lại.
Thợ chỉnh máy hay thợ cơ điện dệt là vị trí then chốt: họ thay kim, chỉnh độ căng, chỉnh thời điểm phun khí hoặc đưa kiếm, thay go và lược khi đổi mặt hàng. Người kiểm vải mộc soi lỗi trên bàn đèn, đánh dấu và phân loại cây vải. Ở nhà máy lớn còn có phòng thí nghiệm kiểm sợi và vải, kỹ thuật viên thiết kế kiểu dệt trên phần mềm.
Nguy cơ an toàn đặc thù của nghề dệt gồm tiếng ồn, bụi bông, các bộ phận quay và chuyển động nhanh có thể cuốn tóc, áo; vì thế quy định tóc buộc gọn, không mặc áo rộng gần máy được áp dụng nghiêm. Nguyên tắc chung theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, chi tiết đo và trang bị bạn nên kiểm văn bản hướng dẫn hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Vải cá sấu là vải dệt kim hay dệt thoi?
Vải cá sấu là vải dệt kim, thường dệt trên máy dệt kim tròn với kiểu móc vòng tạo mặt vải lỗ nhỏ như vảy. Vải này hay dùng cho áo polo vì thoáng, đứng dáng hơn vải thun trơn nhưng vẫn co giãn nhẹ.
Vì sao máy dệt nước không dệt được vải bông?
Vì bông hút nước. Máy dệt nước dùng tia nước đưa sợi ngang, sợi bông sẽ ngấm nước, nặng và dính, làm máy không chạy ổn định và vải bị ướt không đều. Máy này chỉ phù hợp với sợi tổng hợp không thấm như polyester và nylon filament.
Xưởng dệt kim nhỏ có dệt được vải theo màu riêng không?
Xưởng dệt thường làm vải mộc, màu do khâu nhuộm quyết định. Nếu muốn màu riêng, bạn cần nhà nhuộm nhận lô nhỏ. Một số xưởng dệt kim dùng sợi đã nhuộm sẵn để dệt vải sọc hoặc vải màu trực tiếp, nhưng lựa chọn màu phụ thuộc sợi có sẵn.
Dệt jacquard khác dệt thường ở chỗ nào?
Máy jacquard điều khiển từng sợi dọc lên xuống riêng rẽ theo chương trình, nên dệt được hoa văn lớn, phức tạp ngay trong cấu trúc vải. Máy dệt thường chỉ điều khiển theo nhóm sợi qua khung go, nên hoa văn đơn giản và lặp lại theo chu kỳ ngắn.
Làm sao biết một xưởng dệt có ổn định chất lượng không?
Bạn có thể hỏi xưởng có ghi lô sợi theo cây vải không, có kiểm vải mộc trên bàn đèn và phân loại lỗi không, có lưu mẫu từng lô không. Xem thêm tình trạng máy, độ sạch xưởng, cách kiểm soát độ ẩm. Nhận vài cây vải thử trước khi đặt lô lớn cũng là cách thực tế.
Nghề dệt có còn cần nhiều lao động không?
Ít hơn may tính theo sản lượng, vì một người có thể trông nhiều máy. Tuy vậy nhà máy dệt vẫn cần thợ đứng máy, thợ chỉnh máy, kiểm vải, kho và bảo trì. Nhu cầu về thợ chỉnh máy có kinh nghiệm thường cao hơn nhu cầu công nhân phổ thông.
