Bộ phận bảo trì trong nhà máy làm hai việc: sửa máy khi hỏng để chuyền chạy lại nhanh nhất, và chăm máy theo lịch để máy ít hỏng hơn. Xí nghiệp nào chỉ làm việc thứ nhất sẽ luôn chạy theo sự cố; xí nghiệp làm tốt việc thứ hai sẽ thấy số lần dừng máy giảm dần và tiến độ đơn hàng dễ đoán hơn.
Bài này dẫn bạn đi qua phòng bảo trì của một nhà máy vừa: ai làm, việc hằng ngày ra sao, trình tự khi máy hỏng giữa ca, cách lập lịch bảo trì phòng ngừa, giữ phụ tùng dự phòng, ghi nhật ký máy, và phần việc mà chính người đứng máy nên làm. Ví dụ lấy từ máy may, máy ép nhựa, máy gia công cơ khí, máy chế biến gỗ và thực phẩm.
Ba kiểu bảo trì và chỗ dùng của mỗi kiểu
Sửa khi hỏng. Máy chạy đến khi hỏng thì sửa. Hợp với máy rẻ, có máy thay thế, hỏng không gây nguy hiểm hay làm dừng cả chuyền, ví dụ một máy may phổ thông trong chuyền có máy dự phòng. Với máy chủ lực, đây là cách đắt nhất vì dừng máy kéo theo dừng chuyền.
Bảo trì phòng ngừa theo lịch. Thay dầu, thay lọc, siết lại, vệ sinh, kiểm tra theo số giờ chạy hoặc theo tuần, tháng, dù máy chưa có dấu hiệu hỏng. Đây là xương sống của bảo trì ở xí nghiệp vừa và nhỏ.
Bảo trì theo tình trạng. Theo dõi dấu hiệu của máy như nhiệt độ ổ trục, độ rung, tiếng kêu, áp suất dầu, độ mòn dao, và can thiệp khi dấu hiệu vượt ngưỡng. Kiểu này cần dụng cụ đo và người biết đọc, thường áp dụng cho vài máy chủ lực đắt tiền trước.
Kết hợp ba kiểu. Một nhà máy thực tế dùng cả ba: sửa khi hỏng cho máy phụ, phòng ngừa theo lịch cho phần lớn máy, theo tình trạng cho vài máy quyết định tiến độ. Việc của trưởng bảo trì là xếp mỗi máy vào đúng kiểu.
Bộ phận bảo trì gồm ai và đứng ở đâu
Ở nhà máy vừa, bộ phận bảo trì thường có một trưởng bộ phận và vài kỹ thuật viên chia theo chuyên môn: cơ khí, điện, đôi khi có người riêng cho hệ thống khí nén, hơi, lạnh. Ở xưởng nhỏ, bảo trì có khi chỉ là một thợ máy giỏi kiêm luôn việc sửa điện, và với những việc vượt khả năng, xưởng gọi thợ ngoài hoặc kỹ thuật của hãng máy.
Bảo trì có thể báo cáo cho quản đốc hoặc trực tiếp giám đốc nhà máy. Báo cáo cho quản đốc thì phối hợp nhanh với sản xuất, nhưng dễ bị kéo vào chữa cháy mà bỏ lịch phòng ngừa. Báo cáo cho giám đốc thì giữ được lịch, nhưng cần cơ chế để sản xuất gọi được bảo trì ngay khi có sự cố. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là quy định rõ ai quyết định khi lịch bảo trì đụng lịch sản xuất.
Bảo trì cũng thường giữ hồ sơ các thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn như nồi hơi, bình chịu áp lực, thiết bị nâng, và theo dõi lịch kiểm định định kỳ của chúng theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015. Việc kiểm định do tổ chức kiểm định thực hiện, nhưng nhắc lịch và chuẩn bị máy là việc của bảo trì.
Khi máy hỏng giữa ca: trình tự an toàn và nhanh
Một trình tự phổ biến khi máy dừng bất thường. Ưu tiên đầu tiên luôn là an toàn, sau đó mới tới tốc độ.
- Người đứng máy dừng máy, báo tổ trưởng, không tự mở máy ra sửa nếu không được giao việc đó.
- Tổ trưởng báo bảo trì và ghi giờ dừng máy; nếu có máy dự phòng, chuyển việc sang máy đó.
- Kỹ thuật viên bảo trì đến, hỏi người đứng máy chuyện gì xảy ra ngay trước khi dừng: tiếng kêu, mùi, sản phẩm lỗi.
- Trước khi mở máy hay cho tay vào vùng nguy hiểm, cắt nguồn năng lượng và khoá lại, treo thẻ có tên người đang sửa; với máy có khí nén, thuỷ lực, phải xả áp.
- Sửa, chạy thử không tải, rồi chạy thử có sản phẩm; QC kiểm sản phẩm đầu tiên trước khi cho chuyền chạy tiếp.
- Chính người đã treo thẻ gỡ thẻ, mở khoá, bàn giao lại máy cho người đứng máy.
- Ghi nhật ký: giờ dừng, giờ chạy lại, nguyên nhân, việc đã làm, phụ tùng đã thay.
Bước khoá và treo thẻ hay bị bỏ qua khi gấp, và đó là lúc tai nạn xảy ra: một người khác bật máy trong khi tay kỹ thuật viên còn trong máy. Quy tắc "ai treo thẻ, người đó gỡ" không có ngoại lệ, kể cả khi đổi ca.
Hỏng hóc hay gặp theo loại máy và việc phòng ngừa
Bảng dưới gợi ý ở mức nguyên lý cho vài loại máy phổ biến. Lịch cụ thể theo hướng dẫn của nhà sản xuất máy và kinh nghiệm của từng xưởng.
| Loại máy | Hỏng hay gặp | Việc phòng ngừa điển hình |
|---|---|---|
| Máy may công nghiệp | Bỏ mũi, đứt chỉ, kim gãy, ổ móc mòn | Vệ sinh bụi vải, tra dầu, kiểm và thay kim, chỉnh ổ móc định kỳ |
| Máy ép phun nhựa | Rò dầu thuỷ lực, nhiệt độ xi lanh lệch, khuôn kẹt | Kiểm dầu và lọc, kiểm bộ gia nhiệt, vệ sinh và bôi trơn khuôn |
| Máy tiện, phay CNC | Mòn dao, rơ trục, lỗi bôi trơn tự động | Kiểm dầu bôi trơn, dung dịch làm mát, độ rơ, hiệu chuẩn định kỳ |
| Máy chế biến gỗ (cưa, bào, chà) | Lưỡi cùn, dây đai mòn, bụi bám gây nóng | Mài, thay lưỡi theo giờ chạy, vệ sinh bụi, kiểm hệ hút bụi |
| Máy nén khí | Quá nhiệt, nước đọng, rò rỉ đường ống | Xả nước, thay lọc, kiểm rò, kiểm van an toàn |
| Thiết bị chế biến thực phẩm | Mòn gioăng, hỏng cảm biến nhiệt, cặn bám | Vệ sinh theo quy trình, thay gioăng, kiểm cảm biến và đồng hồ |
Điểm chung là bụi, dầu và nhiệt. Phần lớn hỏng hóc ở xưởng vừa và nhỏ bắt nguồn từ vệ sinh và bôi trơn không đều, không phải từ linh kiện đắt tiền.
Lịch bảo trì đụng lịch sản xuất: ai nhường ai
Mâu thuẫn quen thuộc nhất ở mọi nhà máy: bảo trì muốn dừng máy nửa ngày để làm bảo dưỡng định kỳ, sản xuất đang gấp đơn và muốn lùi sang tuần sau. Lùi một lần thì không sao; lùi liên tục thì lịch phòng ngừa chỉ còn trên giấy, và máy sẽ tự chọn lúc dừng, thường là lúc gấp nhất.
Cách gỡ phổ biến là đưa bảo trì định kỳ vào kế hoạch sản xuất ngay từ đầu, như một "đơn hàng" có giờ chạy riêng: bộ phận kế hoạch biết trước tuần nào máy nào dừng bao lâu và xếp đơn quanh đó. Những việc bảo trì ngắn có thể gắn vào giờ chuyển mã hàng, giờ nghỉ giữa ca, cuối tuần. Khi buộc phải lùi, quyết định do giám đốc nhà máy đưa ra và ghi lại, kèm ngày làm bù.
Một thước đo đơn giản cho thấy nhà máy đang ở đâu: tỷ lệ giữa giờ bảo trì có kế hoạch và giờ sửa máy đột xuất. Khi phần đột xuất chiếm phần lớn, bảo trì đang chữa cháy; khi phần có kế hoạch tăng dần, nhà máy đang đi đúng hướng. Không cần con số chuẩn để so; so với chính mình qua các tháng là đủ.
Phụ tùng dự phòng: giữ cái gì, giữ bao nhiêu
Không xưởng nào giữ đủ mọi phụ tùng, và cũng không nên. Cách nghĩ thực tế là chia phụ tùng thành ba nhóm. Nhóm hao mòn nhanh và rẻ như kim, dây đai, lọc, cầu chì, gioăng thì luôn có sẵn. Nhóm hỏng ít nhưng nếu hỏng thì dừng máy chủ lực lâu, như bơm thuỷ lực, mô tơ, bo điều khiển của một máy không có máy thay thế, thì cân nhắc giữ một bộ hoặc biết chắc nơi mua nhanh. Nhóm còn lại mua khi cần.
Thời gian chờ phụ tùng thường dài hơn thời gian sửa. Một máy ép nhựa nhập khẩu hỏng bộ điều khiển có thể phải chờ hàng tuần nếu phụ tùng không có trong nước. Biết trước điều này giúp xưởng quyết định giữ phụ tùng nào và nói thật với khách về rủi ro tiến độ.
Kho phụ tùng cũng cần sổ như kho nguyên liệu: xuất cho máy nào, khi nào, ai lấy. Không có sổ, phụ tùng dự phòng hay biến mất đúng lúc cần.
Nhật ký máy và vài con số đơn giản
Mỗi máy chủ lực nên có một nhật ký: ngày lắp đặt, các lần bảo trì định kỳ, các lần hỏng, nguyên nhân, phụ tùng đã thay. Nhật ký có thể là sổ treo cạnh máy, một trang trong bảng tính, hay một mục trong phần mềm. Thứ quan trọng là mỗi lần đụng vào máy đều được ghi.
Từ nhật ký, bảo trì có thể theo dõi vài con số đơn giản mà không cần phần mềm phức tạp: số lần dừng máy mỗi tháng, tổng thời gian dừng, khoảng thời gian trung bình giữa hai lần hỏng, thời gian trung bình để sửa xong. Con số tuyệt đối không quan trọng bằng xu hướng: máy nào hỏng ngày càng dày, loại hỏng nào lặp lại.
Những xu hướng đó là căn cứ để quyết định: điều chỉnh lịch phòng ngừa, đào tạo lại người đứng máy, thay một bộ phận trước khi nó hỏng, hay đề xuất thay máy. Không có nhật ký, mọi quyết định này dựa vào cảm giác của người nói to nhất trong cuộc họp.
Bảo trì tự quản: phần việc của người đứng máy
Người đứng máy ở cạnh máy cả ca, nghe tiếng máy mỗi ngày, nên phát hiện bất thường sớm hơn ai hết. Nhiều nhà máy giao cho người đứng máy một phần việc chăm sóc cơ bản, trong ranh giới rõ ràng.
- Vệ sinh máy và khu vực đầu ca, cuối ca theo danh sách.
- Kiểm nhanh mức dầu, áp suất, tình trạng che chắn an toàn trước khi chạy.
- Tra dầu ở những điểm được hướng dẫn, đúng loại dầu.
- Ghi lại hoặc báo ngay những bất thường: tiếng kêu lạ, rung, nóng, rò rỉ, sản phẩm lỗi tăng.
- Không tự tháo che chắn, không tự chỉnh thông số ngoài phạm vi được phép, không tự sửa điện.
Ranh giới ở dòng cuối quan trọng như các dòng trên. Bảo trì tự quản giúp phát hiện sớm, không phải để người đứng máy làm thay việc của kỹ thuật viên. Muốn cách làm này hiệu quả, bảo trì phải phản hồi những gì người đứng máy báo; báo mà không ai nghe thì vài tuần sau sẽ không ai báo nữa.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng nhỏ không có người bảo trì riêng thì làm sao?
Giao cho một thợ máy giỏi phụ trách chính, lập danh sách việc bảo trì định kỳ đơn giản cho từng máy, và ký kết với một thợ hoặc đơn vị bên ngoài cho những việc vượt khả năng như sửa điện điều khiển. Quan trọng là có người chịu trách nhiệm và có nhật ký.
Bảo trì phòng ngừa có làm tốn thời gian sản xuất không?
Có tốn, nhưng là thời gian chủ động xếp được, thường vào cuối tuần hoặc giờ chuyển mã hàng. Đổi lại, số lần máy hỏng bất ngờ giữa ca giảm, mà dừng bất ngờ thì tốn hơn nhiều vì kéo theo cả chuyền và có khi trễ đơn.
Khoá và treo thẻ có bắt buộc không?
Nguyên tắc cô lập năng lượng nguy hiểm trước khi sửa chữa là yêu cầu an toàn cơ bản, gắn với nghĩa vụ bảo đảm an toàn của người sử dụng lao động theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015. Cách làm cụ thể theo quy trình nội bộ và tiêu chuẩn áp dụng; xí nghiệp nên có quy trình viết rõ và huấn luyện cho người liên quan.
Máy cũ có nên thay mới thay vì sửa mãi không?
Nhật ký máy giúp trả lời câu này: khi thời gian dừng và chi phí sửa của một máy tăng đều qua nhiều tháng, phụ tùng ngày càng khó tìm, và máy làm chậm cả chuyền, đó là lúc tính phương án thay. Quyết định còn phụ thuộc đơn hàng và khả năng tài chính, không có ngưỡng chung.
Ai chịu trách nhiệm khi máy hỏng do người đứng máy dùng sai?
Trước khi quy trách nhiệm, nên xem người đó đã được hướng dẫn đúng chưa, hướng dẫn có rõ không, và máy có cơ chế chặn thao tác sai không. Phần lớn lỗi dùng sai lặp lại là lỗi đào tạo và thiết kế công việc, không phải lỗi cá nhân.
