Tổ trưởng chuyền may là người giữ nhịp cho vài chục công nhân và vài chục máy suốt một ngày làm việc: bảo đảm có đủ bán thành phẩm, đủ người, đủ máy ở mọi công đoạn, phát hiện chỗ tắc trước khi nó lan ra cả chuyền, và giữ chất lượng ngay tại chuyền. Công việc ít khi ngồi một chỗ, và thành công của nó đo bằng một chuyền chạy đều đến cuối ca.
Bài này đi theo một tổ trưởng giả định ở một xí nghiệp may vừa, chuyền đang chạy áo khoác cho khách xuất khẩu, qua một ngày làm việc. Các mốc giờ chỉ là minh hoạ; mỗi xí nghiệp có lịch riêng. Mục đích là cho người sắp vào làm nhà máy, sinh viên kỹ thuật may, hay người mua hàng hiểu điều gì thật sự diễn ra trên một chuyền.
Trước giờ vào ca
Tổ trưởng thường đến sớm hơn công nhân một chút. Việc đầu tiên là đi dọc chuyền xem tình trạng mà ca hôm trước để lại: bán thành phẩm đang dồn ở công đoạn nào, có máy nào treo thẻ chờ sửa, bàn nào còn để hàng lỗi chưa xử lý. Tiếp theo là xem kế hoạch trong ngày từ quản đốc: chạy tiếp mã cũ bao nhiêu, có đổi mã mới không, có hàng gấp chen vào không.
Sau đó tổ trưởng kiểm phụ liệu: chỉ đúng màu đã về chưa, nhãn, khoá kéo, cúc của mã hàng có đủ cho cả ngày không. Phụ liệu thiếu là nguyên nhân dừng chuyền rất phổ biến, và phát hiện lúc đầu ngày thì kho còn kịp cấp, phát hiện giữa ca thì cả chuyền phải chờ.
Cuối cùng là danh sách người: ai báo nghỉ, ai đi muộn, ai mới vào. Một công nhân giỏi ở công đoạn khó vắng mặt có thể làm thay đổi toàn bộ cách bố trí trong ngày. Tổ trưởng phải có sẵn trong đầu phương án ai thay ai. Nhiều tổ trưởng giữ một bảng nhỏ ghi công nhân nào làm được những công đoạn nào, ở mức thành thạo hay đang học, để những buổi sáng thiếu người không phải quyết định theo trí nhớ.
Mười phút đầu ca
Buổi họp đầu ca của chuyền thường diễn ra tại chỗ, công nhân đứng quanh tổ trưởng, chỉ vài phút. Một trình tự gọn:
- Thông báo kế hoạch trong ngày: mã hàng, số lượng mục tiêu theo giờ, thời điểm đổi mã nếu có.
- Nhắc lỗi của hôm qua: lỗi nào xuất hiện nhiều, ở công đoạn nào, sửa thế nào; nếu cần, cầm mẫu lỗi và mẫu chuẩn cho mọi người xem.
- Thông báo thay đổi bố trí người do có người nghỉ.
- Nhắc một điều an toàn cụ thể, ví dụ không tháo tấm chắn kim, không để kéo trên lối đi.
- Hỏi công nhân có vướng gì không: máy kêu lạ, thiếu dụng cụ, đường may khó.
Câu hỏi cuối thường bị bỏ qua vì vội. Nhưng đó là lúc tổ trưởng biết được những vấn đề nhỏ trước khi chúng thành vấn đề lớn, và công nhân thấy ý kiến của mình được nghe.
Cân chuyền: tìm và xử lý nút thắt
Một chuyền may là một chuỗi công đoạn nối nhau: may túi, may thân, tra khoá, ráp vai, tra tay, may lót, tra mũ, và nhiều công đoạn nhỏ khác. Mỗi công đoạn có thời gian thực hiện khác nhau, và chuyền chỉ chạy nhanh bằng công đoạn chậm nhất. Việc của tổ trưởng là liên tục tìm công đoạn chậm nhất đó và làm cho nó nhanh lên, hoặc chia việc cho nhiều người.
Dấu hiệu dễ thấy nhất là bán thành phẩm dồn lại trước một vị trí trong khi vị trí sau ngồi chờ. Tổ trưởng có thể chuyển một công nhân đa năng sang hỗ trợ, tách một phần việc của công đoạn đó cho người khác, hoặc báo kỹ thuật xem có cữ gá, cách làm nào nhanh hơn. Ở công đoạn cần máy chuyên dụng, tổ trưởng báo quản đốc xem có điều thêm máy được không.
Nút thắt di chuyển trong ngày: buổi sáng có thể ở tra khoá vì công nhân mới chưa quen, buổi chiều chuyển sang tra tay vì một người mệt. Vì vậy tổ trưởng giỏi ít khi đứng yên một chỗ; họ đi dọc chuyền theo nhịp và nhìn vào chỗ hàng dồn.
Các mốc trong ngày và việc của tổ trưởng
Bảng dưới là ví dụ giả định một ngày làm việc một ca. Giờ giấc và nhịp kiểm mỗi xí nghiệp khác nhau.
| Mốc | Việc chính | Thứ tổ trưởng nhìn |
|---|---|---|
| Trước ca | Xem kế hoạch, phụ liệu, người nghỉ | Bàn còn hàng tồn, máy treo thẻ, kệ phụ liệu |
| Đầu ca | Họp chuyền, bố trí người | Ai thay ai, công đoạn nào thiếu người |
| Mỗi giờ | Ghi sản lượng giờ vào bảng, so kế hoạch | Chênh lệch, công đoạn dồn hàng |
| Giữa buổi sáng | Kiểm chất lượng cùng QC chuyền | Lỗi lặp lại, thông số đo |
| Trước nghỉ trưa | Kiểm phụ liệu cho buổi chiều | Kệ phụ liệu, chỉ, nhãn |
| Đầu buổi chiều | Theo dõi nhịp sau nghỉ, người mệt | Tốc độ những công đoạn khó |
| Cuối ca | Chốt sản lượng, sắp xếp chuyền, ghi sổ | Hàng dở dang, hàng lỗi, tình trạng máy |
Bảng sản lượng theo giờ treo đầu chuyền là công cụ quan trọng nhất của tổ trưởng. Nó cho thấy sớm chuyền đang chậm, thay vì đến cuối ngày mới biết thiếu bao nhiêu.
Đổi mã hàng giữa ca
Đổi mã hàng là lúc chuyền dễ rối nhất. Mã mới có thể khác về chất liệu, đường may, công đoạn, phụ liệu. Trước khi đổi, tổ trưởng cùng kỹ thuật đã xem mẫu, nghe hướng dẫn công đoạn, chuẩn bị cữ gá, chỉnh máy. Khi bắt đầu, không phải cả chuyền đổi cùng lúc: các công đoạn đầu đổi trước khi mã cũ còn chảy ở các công đoạn cuối, như một làn sóng đi dọc chuyền.
Những giờ đầu của mã mới, sản lượng thường thấp hơn vì công nhân chưa quen. Tổ trưởng theo sát các công đoạn mới, cùng QC chuyền kiểm những sản phẩm đầu tiên ở từng công đoạn, sửa ngay khi thấy sai. Một lỗi do hướng dẫn chưa rõ, nếu để chạy hết buổi sáng, có thể làm hàng trăm bán thành phẩm phải tháo ra sửa.
Một mẹo nhiều tổ trưởng dùng là treo mẫu chuẩn của từng công đoạn ngay tại vị trí làm việc trong vài ngày đầu của mã mới, để công nhân so trực tiếp mà không cần hỏi. Một mẹo khác là bố trí người quen tay nhất vào các công đoạn mới hoặc khó nhất của mã mới trong hai ba ngày đầu, rồi mới dần chuyển người khác vào học, để sản lượng không tụt quá sâu trong lúc cả chuyền làm quen.
Khi có lỗi và khi máy hỏng
Lỗi lặp lại ở một công đoạn. Tổ trưởng đến vị trí đó, xem cách làm, xem máy, xem bán thành phẩm từ công đoạn trước. Nhiều khi lỗi không do người làm mà do bán thành phẩm đến đã lệch, hoặc kim, chân vịt mòn.
QC chuyền giữ hàng. Tổ trưởng không tranh cãi với QC trước mặt công nhân, mà cùng xem mẫu chuẩn. Nếu chưa thống nhất, báo quản đốc hoặc kỹ thuật phân xử.
Máy hỏng. Chuyển người sang máy dự phòng nếu có, báo bảo trì, ghi giờ dừng. Không để công nhân tự mở máy sửa ngoài phạm vi được phép.
Thiếu phụ liệu giữa ca. Báo kho ngay, tạm thời bố trí làm trước những công đoạn không cần phụ liệu đó nếu được, để chuyền không dừng hẳn.
Công nhân bị thương nhẹ. Sơ cứu theo quy định, báo người phụ trách an toàn, ghi lại sự việc. Một vết kim đâm tay cũng cần ghi, vì nó cho biết tấm chắn kim có đang được dùng hay không.
Phần khó nhất: con người
Kỹ thuật cân chuyền có thể học trong vài tháng, nhưng quản lý người là phần khó nhất của tổ trưởng. Trong chuyền có người nhanh người chậm, người mới người cũ, người đang có chuyện gia đình, người hay va chạm với nhau. Tổ trưởng phải biết ai giỏi công đoạn nào, ai có thể học thêm, ai cần được để ý hôm nay.
Nhiều tổ trưởng đi lên từ công nhân giỏi, quen tự làm hơn là hướng dẫn. Bẫy hay gặp là tổ trưởng ngồi vào máy may thay cho người chậm, chuyền nhích lên được một lúc nhưng không ai nhìn bao quát, và nút thắt ở chỗ khác lặng lẽ hình thành. Một tổ trưởng tốt chỉ ngồi vào máy khi thật cần, và trong lúc đó vẫn ngẩng lên nhìn chuyền.
Lời nói của tổ trưởng ảnh hưởng trực tiếp tới không khí chuyền. Nhắc lỗi riêng thay vì trước mặt cả chuyền, khen cụ thể khi có người làm tốt, công bằng trong chia việc khó và việc dễ, là những điều giữ người ở lại. Ở ngành may, nơi người lao động có nhiều lựa chọn chỗ làm, một chuyền giữ được người là chuyền có năng suất ổn định.
Cuối ca và sau ca
Khi ca sắp hết, tổ trưởng chuyển sang chế độ khép lại. Những việc thường làm:
- Chốt sản lượng ngày với QC và người thống kê, ghi vào sổ hoặc nhập vào bảng của xưởng.
- Xem hàng dở dang ở từng công đoạn, sắp xếp gọn để sáng mai bắt đầu nhanh.
- Gom hàng lỗi về khu riêng, ghi số lượng và loại lỗi.
- Kiểm máy nào cần báo bảo trì, treo thẻ nếu có máy không dùng được.
- Nhắc công nhân vệ sinh vị trí, trả kéo và dụng cụ về chỗ.
- Báo quản đốc những vấn đề cần giải quyết trước ca sau: phụ liệu sắp thiếu, người xin nghỉ, công đoạn chưa ổn.
Ngày của tổ trưởng kết thúc khi chuyền đã sẵn sàng cho ngày mai, không phải khi tiếng chuông hết ca vang lên. Phần việc nhỏ sau ca đó quyết định mười phút đầu ca hôm sau suôn sẻ hay rối.
Với người mua hàng đến thăm xưởng, quan sát một tổ trưởng trong vài phút cũng nói được nhiều điều: tổ trưởng có đi dọc chuyền hay ngồi một chỗ, bảng sản lượng theo giờ có được ghi đều không, công nhân có gọi tổ trưởng khi vướng hay tự xoay xở. Một chuyền có tổ trưởng vững thường là chuyền giao hàng đúng hạn.
Câu hỏi thường gặp
Tổ trưởng chuyền may cần những kỹ năng gì?
Hiểu kỹ các công đoạn may và máy móc của chuyền, đọc được bảng quy trình và thông số, biết cân chuyền tìm nút thắt, và quan trọng không kém là kỹ năng làm việc với người: phân việc công bằng, nhắc lỗi đúng cách, lắng nghe công nhân. Nhiều xí nghiệp có khoá huấn luyện riêng cho tổ trưởng mới.
Tổ trưởng có phải tự may không?
Thường không phải công việc chính. Tổ trưởng cần biết may hầu hết công đoạn để hướng dẫn và hỗ trợ lúc cần, nhưng việc chính là quản lý chuyền. Tổ trưởng ngồi máy quá nhiều sẽ không còn thời gian nhìn toàn chuyền.
Bảng sản lượng theo giờ có tác dụng gì?
Nó cho thấy sớm chuyền đang theo kịp kế hoạch hay không, ở giờ nào bắt đầu chậm, để tổ trưởng can thiệp kịp. Không có bảng theo giờ, chuyền thường chỉ biết mình thiếu sản lượng vào cuối ngày, khi đã quá muộn để bù.
Tổ trưởng và QC chuyền có mâu thuẫn không?
Có thể, vì tổ trưởng chịu áp lực sản lượng còn QC giữ chất lượng. Cách giảm mâu thuẫn là cùng dựa trên mẫu chuẩn có chữ ký, thống nhất từ đầu loại lỗi nào được sửa tại chuyền, loại nào phải giữ lại, và có người phân xử rõ ràng khi bất đồng.
Làm sao để từ công nhân lên tổ trưởng?
Thường là làm giỏi nhiều công đoạn, được tin để hỗ trợ khi có người nghỉ, rồi được giao làm tổ phó hoặc thay tổ trưởng khi vắng. Chủ động học cách đọc quy trình, quan sát cách tổ trưởng cân chuyền, và giữ quan hệ tốt với đồng nghiệp là những bước chuẩn bị tốt.
