Bên cạnh máy nông nghiệp nhập khẩu, Việt Nam có một lớp xí nghiệp cơ khí chế tạo máy cho nông nghiệp và chế biến nông sản: máy sấy lúa, dây chuyền xay xát và lau bóng gạo, máy chế biến cà phê, máy tách vỏ hạt điều, máy ép viên thức ăn chăn nuôi, máy chế biến thuỷ sản. Những xí nghiệp này thường đặt ngay trong vùng nguyên liệu, làm theo đơn của từng nhà máy, hợp tác xã, nông hộ lớn, và sống theo nhịp mùa vụ.
Đây là mảng cơ khí ít được nói tới so với ô tô hay điện tử, nhưng lại là nơi doanh nghiệp Việt có thế mạnh rõ: hiểu nông sản địa phương, sửa máy tại chỗ, thiết kế theo điều kiện thực tế. Bài này đi qua các nhóm máy chính, vùng tập trung, cách các xí nghiệp này làm việc và những giới hạn của chúng.
Các nhóm máy và vùng xí nghiệp hay tập trung
Bảng dưới gom các nhóm máy chính với vùng nguyên liệu tương ứng; đây là nhận định định tính theo tỉnh hiện hành.
| Nhóm máy | Ví dụ | Vùng xí nghiệp thường gặp |
|---|---|---|
| Sau thu hoạch lúa gạo | Máy sấy lúa, máy xay xát, máy lau bóng, máy tách màu, băng tải, gàu tải | Đồng bằng sông Cửu Long: Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh (gồm Long An cũ), Vĩnh Long |
| Chế biến cà phê, hồ tiêu | Máy xát tươi, máy sấy, máy xát khô, máy phân loại, máy rang | Tây Nguyên: Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai |
| Chế biến hạt điều | Máy phân cỡ, máy tách vỏ, máy bóc lụa, lò hấp, lò sấy | Đồng Nai (gồm Bình Phước cũ), Gia Lai (gồm Bình Định cũ) |
| Thức ăn chăn nuôi, thuỷ sản | Máy nghiền, máy trộn, máy ép viên, máy đùn | Quanh các vùng chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản cả Bắc và Nam |
| Máy canh tác nhỏ | Máy xới, máy bơm, máy phun, máy cắt cỏ, máy tuốt | Rải rác, nhiều xưởng lắp ráp và sửa chữa địa phương |
Điểm chung là xí nghiệp đi theo nguyên liệu: máy sấy lúa nằm ở vùng lúa, máy cà phê nằm ở vùng cà phê. Người tìm xưởng chế tạo máy chế biến nên bắt đầu từ vùng nguyên liệu của chính loại nông sản đó.
Máy sau thu hoạch lúa gạo: thế mạnh của cơ khí Đồng bằng sông Cửu Long
Đồng bằng sông Cửu Long có mật độ xưởng cơ khí chế tạo máy sau thu hoạch lúa gạo rất dày. Máy sấy lúa kiểu vỉ ngang, một thiết kế đơn giản, dễ chế tạo, dùng nhiệt từ lò đốt trấu, đã được phát triển trong nước và phổ biến rộng ở vùng này từ nhiều năm trước. Bên cạnh đó là máy sấy tháp, sấy tuần hoàn quy mô lớn hơn cho nhà máy.
Dây chuyền xay xát gồm làm sạch, bóc vỏ trấu, tách thóc, xát trắng, lau bóng, phân loại hạt theo kích thước và tách màu. Xí nghiệp cơ khí trong nước chế tạo được phần lớn máy cơ học trong dây chuyền: máy bóc vỏ, máy xát, máy lau bóng, sàng, băng tải, gàu tải, silo. Máy tách màu dùng camera và van khí nén, phần lõi điện tử thường nhập hoặc mua mô-đun, xí nghiệp lắp khung và cấp liệu.
Ưu thế của xí nghiệp địa phương là hiểu đặc tính lúa từng vùng, làm theo mặt bằng nhà máy của khách, lắp đặt và sửa chữa nhanh trong mùa vụ cao điểm. Một nhà máy xay xát dừng máy giữa mùa là mất hàng, nên khả năng có thợ tới trong ngày quan trọng không kém chất lượng máy.
Máy chế biến cà phê, hồ tiêu, hạt điều: cơ khí theo từng loại hạt
Ở Tây Nguyên, xí nghiệp cơ khí chế tạo máy cho hai cách sơ chế cà phê: chế biến ướt (xát tươi bóc vỏ quả, lên men, rửa, sấy) và chế biến khô (phơi, sấy nguyên quả rồi xát khô). Tiếp theo là máy phân loại theo kích thước, tỷ trọng, máy đánh bóng, và với cơ sở rang xay là máy rang, máy xay. Máy sấy cà phê dùng nhiên liệu như củi, vỏ cà phê, than hoặc nhiệt từ bơm nhiệt tuỳ quy mô; cơ sở nhỏ vẫn kết hợp phơi sân với sấy bổ sung khi trời mưa.
Chế biến hạt điều có câu chuyện riêng. Vỏ hạt điều chứa dầu gây bỏng da, bóc tay rất vất vả, nên các xí nghiệp cơ khí trong nước đã phát triển máy tách vỏ bán tự động và tự động, máy bóc lụa, lò hấp, phân loại nhân. Việt Nam được biết đến là nước chế biến hạt điều lớn, và một phần máy móc của ngành do chính xí nghiệp trong nước làm, cả xuất khẩu sang các nước trồng điều khác.
Đặc điểm chung của máy chế biến là phải làm bằng vật liệu phù hợp tiếp xúc thực phẩm ở những phần chạm sản phẩm, dễ vệ sinh, ít góc chết. Đây là chỗ nhiều xưởng nhỏ còn yếu: khung thép sơn, bulông mạ thường, mối hàn đọng bẩn. Khách hàng làm hàng xuất khẩu ngày càng đòi máy dùng thép không gỉ ở vùng tiếp xúc và thiết kế dễ tháo rửa.
Máy cho thức ăn chăn nuôi và thuỷ sản: từ xưởng nhỏ tới dây chuyền
Thức ăn chăn nuôi và thức ăn thuỷ sản đi qua chuỗi máy khá giống nhau: nghiền nguyên liệu như ngô, cám, bột cá, khô đậu; định lượng và trộn; ép viên bằng khuôn vòng hoặc đùn qua máy đùn để ra viên nổi cho cá; sấy, làm nguội, phủ dầu, sàng và đóng bao. Các nhà máy lớn thường nhập dây chuyền đồng bộ, nhưng xí nghiệp cơ khí trong nước làm được nhiều thiết bị phụ trợ như máy nghiền búa, máy trộn, băng tải, gàu tải, silo, cyclon, và cả dây chuyền trọn gói cho trại chăn nuôi, cơ sở quy mô nhỏ và vừa.
Bộ phận chịu mòn như khuôn ép viên, búa nghiền, lưới sàng là nguồn đơn hàng đều đặn, vì thay thế liên tục. Đây là mảng mà xưởng cơ khí địa phương cạnh tranh tốt nhờ giao nhanh, làm theo mẫu cũ, sửa được khuôn.
Đặc thù của máy ép viên và máy đùn là chịu nhiệt, áp lực và bụi; thiết kế phải tính đến chống nổ bụi ở khu nghiền và silo, một nguy cơ thường bị xem nhẹ ở cơ sở nhỏ. Thiết bị hút bụi, thông gió và quy định về nguồn lửa trong khu chứa bột là phần không nên cắt bớt khi chào giá.
Cách các xí nghiệp này làm việc
Làm theo đơn, ít làm hàng loạt. Phần lớn máy được thiết kế, điều chỉnh theo công suất, mặt bằng, nguyên liệu của từng khách; mỗi đơn là một dự án nhỏ.
Kết hợp chế tạo và mua sẵn. Khung, sàng, buồng sấy, gàu tải tự làm; động cơ, hộp giảm tốc, vòng bi, biến tần, cảm biến mua của nhà cung cấp.
Lắp đặt và bảo trì tại chỗ. Đội thợ đi lắp, chạy thử, hướng dẫn vận hành; mùa vụ là mùa bận nhất của đội sửa chữa.
Thiết kế dựa nhiều vào kinh nghiệm. Nhiều xưởng thiết kế bằng kinh nghiệm truyền nghề, cải tiến qua từng máy; xưởng lớn hơn có kỹ sư dùng phần mềm thiết kế và tính toán.
Vốn lưu động căng theo mùa. Khách đặt trước mùa vụ, thanh toán sau khi chạy ổn; xí nghiệp phải ứng vật tư trước, nên thường không mở rộng nhanh được.
Học từ chính máy hỏng. Nhiều cải tiến hay nhất ra đời từ việc sửa máy cho khách: chỗ nào hay gãy, chỗ nào mòn nhanh, chỗ nào khó vệ sinh. Xưởng ghi lại những điều này và đưa vào thiết kế máy sau thường giữ được khách lâu năm.
An toàn và chuẩn mực: điểm yếu cần nói thẳng
Máy chế biến và máy nông nghiệp do xưởng nhỏ chế tạo thường thiếu che chắn ở các bộ phận truyền động: dây đai, xích, puly, trục vít tải để hở. Tai nạn cuốn tóc, cuốn áo, kẹp tay ở máy xát, máy nghiền, máy tuốt là chuyện không hiếm ở nông thôn. Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, máy móc đưa vào sử dụng phải bảo đảm an toàn; với xưởng chế tạo, cách làm đúng là thiết kế che chắn ngay từ đầu, có nút dừng khẩn ở vị trí dễ với, và dán cảnh báo bằng hình.
Lò sấy đốt trấu, đốt củi còn có nguy cơ cháy và khói bụi ảnh hưởng khu dân cư; buồng sấy cần cách nhiệt, khoảng cách an toàn và chống tia lửa bay vào khối hạt. Máy dùng điện ba pha ở nơi ẩm ướt cần nối đất và thiết bị chống dòng rò.
Về chuẩn mực, máy móc thuộc danh mục phải kiểm tra chất lượng hoặc có quy chuẩn an toàn thì phải đáp ứng theo quy định hiện hành; xí nghiệp nên kiểm danh mục trước khi bán. Với khách hàng, yêu cầu bản vẽ, hướng dẫn vận hành, danh mục phụ tùng thay thế bằng văn bản là cách đơn giản để phân biệt xưởng làm bài bản với xưởng làm theo cảm tính.
Tìm đúng xưởng chế tạo máy cho nhu cầu của bạn
Ví dụ giả định: một hợp tác xã ở Đồng Tháp muốn đầu tư lò sấy lúa cho thành viên. Cách hợp lý là đi xem lò đang chạy ở hợp tác xã khác do các xưởng làm, hỏi người vận hành về mức hao nhiên liệu, độ đều hạt sau sấy, tốc độ sửa chữa khi hỏng, rồi mới so sánh phương án. Một chiếc lò sấy chạy ổn ba mùa vụ nói nhiều hơn mọi lời giới thiệu.
Với nhà máy chế biến làm hàng xuất khẩu, tiêu chí cao hơn: vật liệu tiếp xúc thực phẩm, khả năng vệ sinh, độ ổn định, hồ sơ máy để phục vụ đánh giá của khách mua. Lúc này nên tìm xí nghiệp đã làm cho nhà máy cùng ngành, có kỹ sư thiết kế và có thể cung cấp bản vẽ, danh mục vật liệu.
Nếu bạn đang tìm xưởng chế tạo máy nông nghiệp, máy chế biến đúng loại nông sản hoặc muốn giới thiệu xí nghiệp của mình, có thể để lại thông tin ở khung cuối trang để Xí Nghiệp liên hệ lại.
Câu hỏi thường gặp
Máy gặt đập liên hợp có được sản xuất trong nước không?
Phần lớn máy gặt đập liên hợp đang dùng là hàng nhập khẩu hoặc của các hãng nước ngoài; một số xí nghiệp trong nước có chế tạo, lắp ráp hoặc cải tiến cho điều kiện ruộng lầy. Mảng mạnh nhất của cơ khí trong nước vẫn là máy sau thu hoạch.
Máy sấy vỉ ngang và máy sấy tháp khác nhau thế nào?
Máy sấy vỉ ngang là buồng phẳng, hạt nằm yên trên sàn lưới, khí nóng thổi từ dưới lên; đơn giản, rẻ, hợp quy mô hộ và hợp tác xã. Máy sấy tháp hoặc tuần hoàn cho hạt chuyển động liên tục, đều hơn, công suất lớn hơn, hợp với nhà máy.
Xưởng cơ khí địa phương có bảo hành máy không?
Thường có, nhưng điều kiện rất khác nhau giữa các xưởng. Nên thoả thuận bằng văn bản về thời gian bảo hành, phạm vi, thời gian có mặt khi hỏng trong mùa vụ và nguồn phụ tùng thay thế.
Máy chế biến thực phẩm có bắt buộc làm bằng inox không?
Không phải mọi bộ phận, nhưng các bề mặt tiếp xúc trực tiếp với sản phẩm nên dùng vật liệu phù hợp tiếp xúc thực phẩm, thường là thép không gỉ loại thích hợp. Khách làm hàng xuất khẩu hay đặt yêu cầu này rõ trong hợp đồng.
Vì sao máy chế biến hay được đặt làm theo đơn chứ không mua sẵn?
Mỗi nhà máy có nguyên liệu, công suất, mặt bằng và cách tổ chức khác nhau. Máy làm theo đơn khớp với điều kiện thực tế hơn, và xưởng địa phương có thể sửa đổi, mở rộng dần theo nhu cầu.
