Xe máy là ngành cơ khí mà Việt Nam có chuỗi cung ứng trong nước sâu nhất: ngoài các nhà máy lắp ráp lớn, có hàng trăm xí nghiệp làm khung, chi tiết đúc, chi tiết dập, nhựa dàn áo, săm lốp, xích, phanh, giảm xóc, đèn, bó dây, yên. Lý do nằm ở quy mô: thị trường xe máy trong nước rất lớn và ổn định nhiều năm, đủ để các nhà cung cấp đầu tư khuôn, máy và học tiêu chuẩn của các hãng.
Bài này đi qua chuỗi sản xuất từ phía nhà máy: một chiếc xe máy được ráp từ những cụm nào, cụm nào thường làm trong nước, xí nghiệp phụ tùng nằm ở đâu, và sự khác nhau giữa phụ tùng cho dây chuyền lắp ráp và phụ tùng thay thế bán ngoài thị trường.
Các nhà máy lắp ráp và vùng tập trung
Những tên tuổi lớn của ngành xe máy ở Việt Nam đều có nhà máy từ cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000. Thông tin phổ biến là Honda đặt nhà máy ở Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc Phú Thọ), Yamaha có nhà máy ở Hà Nội; ngoài ra còn các hãng Nhật, Ý, Đài Loan khác có nhà máy ở phía Bắc và phía Nam. Mấy năm gần đây có thêm các nhà máy xe máy điện, cả doanh nghiệp trong nước lẫn nước ngoài.
Quanh các nhà máy lắp ráp phía Bắc, vùng Hà Nội, Phú Thọ (gồm Vĩnh Phúc cũ), Hưng Yên, Bắc Ninh, Hải Phòng hình thành mạng nhà cung cấp dày. Phía Nam, TP.HCM (gồm Bình Dương cũ) và Đồng Nai cũng có nhiều nhà máy linh kiện xe máy, một phần phục vụ thị trường thay thế. Nhiều nhà cung cấp là doanh nghiệp Nhật, Đài Loan, Hàn Quốc theo khách hàng sang; nhưng cũng có không ít doanh nghiệp Việt đã giữ vị trí nhà cung cấp trực tiếp nhiều năm.
Điều đáng chú ý là ngành xe máy cho phép xí nghiệp trong nước học "nghề làm nhà cung cấp" ở quy mô vừa: sản lượng đủ lớn để đầu tư, nhưng chi tiết ít phức tạp hơn ô tô. Nhiều xí nghiệp sau đó dùng chính năng lực này để chào hàng sang ô tô, máy nông nghiệp hay xuất khẩu.
Một chiếc xe máy gồm những cụm nào và ai làm
Bảng dưới gom các cụm chính của xe máy xăng phổ thông, với nhận định định tính về mức độ làm trong nước.
| Cụm | Công nghệ chính | Ai thường làm |
|---|---|---|
| Khung xe | Uốn ống thép, dập, hàn robot hoặc bán tự động, sơn tĩnh điện hoặc sơn điện di | Nhà máy lắp ráp tự làm hoặc nhà cung cấp trong nước |
| Động cơ | Đúc nhôm áp lực vỏ, rèn trục khuỷu, gia công CNC, lắp ráp, chạy thử | Phần lớn hãng tự làm trong nhà máy, linh kiện con mua từ nhà cung cấp |
| Nhựa dàn áo | Ép phun, sơn nhiều lớp, dán tem | Nhà cung cấp nhựa và sơn trong nước, cả vốn nước ngoài |
| Bánh xe, săm lốp | Đúc mâm nhôm hoặc nan hoa, sản xuất cao su | Nhà máy săm lốp, mâm trong nước |
| Phanh, giảm xóc | Gia công chính xác, lắp ráp thuỷ lực | Nhà cung cấp chuyên ngành, nhiều doanh nghiệp vốn nước ngoài |
| Hệ thống điện | Bó dây, đèn, công tắc, bộ điều khiển phun xăng | Bó dây, đèn làm trong nước; bộ điều khiển phần lớn nhập |
| Yên, gương, chi tiết nhỏ | Ép xốp, may bọc, dập, mạ | Xí nghiệp vừa và nhỏ trong nước |
Phần làm trong nước nhiều nhất là các chi tiết cơ khí, nhựa, cao su và lắp ráp; phần nhập nhiều hơn là linh kiện điện tử điều khiển và một số chi tiết chính xác cao. Cấu trúc này giống công nghiệp hỗ trợ ở các ngành khác, nhưng tầng giữa dày hơn hẳn.
Bên trong một chuyền lắp ráp xe máy
Chuyền lắp ráp xe máy thường là băng chuyền treo hoặc băng chuyền sàn chạy liên tục, mỗi trạm một nhóm việc. Trình tự minh hoạ:
- Khung đã sơn được treo lên chuyền, gắn số khung theo hồ sơ.
- Lắp càng sau, giảm xóc, phuộc trước, cổ lái.
- Lắp động cơ đã chạy thử vào khung, bắt các điểm treo.
- Đi bó dây điện, lắp ắc quy, đèn, còi, công tắc, đồng hồ.
- Lắp bánh trước, bánh sau, phanh, xích hoặc dây đai.
- Lắp bình xăng, yên, nhựa dàn áo, gương; đổ nhiên liệu vừa đủ để chạy thử.
- Kiểm tra trên băng thử: phanh, tốc độ, đèn, còi, khí thải; chạy thử trên đường thử trong nhà máy.
- Kiểm ngoại quan, đóng gói hoặc xếp lên xe vận chuyển tới đại lý.
Động cơ thường được lắp ráp và chạy thử ở chuyền riêng trước khi vào chuyền xe. Mỗi động cơ có số máy, ghép với số khung trong hồ sơ để phục vụ đăng ký và truy xuất về sau.
Nhịp chuyền xe máy thường nhanh hơn nhiều so với ô tô, vì thao tác ở mỗi trạm ít hơn và xe nhẹ hơn. Điều này đặt áp lực lớn lên nhà cung cấp: chi tiết phải giao đều theo ca, đúng màu, đúng phiên bản, vì chuyền không có chỗ chứa nhiều tồn kho. Một lô nhựa dàn áo lệch màu có thể làm dừng cả một phiên bản xe trong ngày.
Phụ tùng cho dây chuyền và phụ tùng thay thế: hai thị trường khác nhau
Phụ tùng giao cho nhà máy lắp ráp phải qua phê duyệt mẫu, kiểm soát thay đổi, kiểm theo lô và giao đúng nhịp. Cùng một xí nghiệp có thể làm thêm phụ tùng chính hãng bán qua đại lý của hãng, theo cùng tiêu chuẩn. Đây là thị trường khó vào nhưng ổn định, và đơn hàng thường kéo dài theo vòng đời mẫu xe nhiều năm.
Thị trường phụ tùng thay thế bên ngoài thì đa dạng hơn nhiều: có xí nghiệp làm phụ tùng chất lượng tốt mang thương hiệu riêng, có xưởng nhỏ làm theo mẫu, và có cả hàng nhái, hàng kém chất lượng. Với chi tiết an toàn như má phanh, đĩa phanh, lốp, bóng đèn, khác biệt chất lượng có thể ảnh hưởng tới tính mạng người đi xe.
Với người tìm nguồn hàng phụ tùng, câu hỏi cần đặt ra là xí nghiệp làm theo tiêu chuẩn nào, kiểm thử ra sao, có hồ sơ vật liệu không. Không nên dùng từ "zin", "chính hãng" như một bảo đảm khi không có bằng chứng. Việc sao chép kiểu dáng, nhãn hiệu của hãng còn có thể vi phạm quyền sở hữu trí tuệ; xí nghiệp nên tìm hiểu kỹ trước khi làm hàng theo mẫu.
Xe máy điện và những thay đổi với nhà cung cấp
Xe máy điện bỏ đi động cơ đốt trong, bộ chế hoà khí hoặc hệ thống phun xăng, ống xả, bình xăng, xích ở nhiều mẫu, và thêm vào bộ pin, động cơ điện đặt trong bánh xe hoặc đặt giữa, bộ điều khiển, bộ sạc. Với nhà cung cấp, điều này nghĩa là một số chi tiết đúc, gia công động cơ giảm nhu cầu, trong khi nhu cầu về vỏ pin, bó dây công suất, linh kiện điện tử, chi tiết nhựa nhẹ tăng lên.
Pin là cụm quan trọng và nhạy cảm nhất. Lắp ráp bộ pin từ các cell đòi khu làm việc riêng, quy trình hàn nối cell, hệ thống quản lý pin, kiểm thử an toàn và phòng cháy nghiêm ngặt. Phần cell pin hiện phần lớn nhập khẩu, phần đóng gói thành bộ pin có thể làm trong nước.
Với xí nghiệp cơ khí và nhựa đang làm cho xe máy xăng, chuyển đổi không đến trong một sớm một chiều, nhưng nên theo dõi để biết sản phẩm nào của mình có thể dùng cho xe điện và sản phẩm nào sẽ giảm dần.
Nguy cơ an toàn đặc thù ở nhà máy linh kiện xe máy
Máy dập. Dập chi tiết khung, giá đỡ, bản lề có nguy cơ kẹp tay; cần cơ cấu bảo vệ hai tay, rèm quang, quy trình khoá năng lượng khi thay khuôn.
Đúc nhôm. Kim loại nóng chảy, khuôn nóng, hơi từ chất bôi trơn khuôn; cần đồ bảo hộ chịu nhiệt và thông gió.
Sơn và mạ. Hơi dung môi, hoá chất xử lý bề mặt; cần thông gió, kiểm soát hoá chất và phòng cháy.
Lắp ráp động cơ và khung. Vật nặng, tư thế gò bó, dụng cụ khí nén ồn; cần thiết bị nâng hỗ trợ và luân chuyển vị trí để tránh đau lưng, đau vai do lặp động tác.
Hàn khung. Khói hàn, tia hồ quang, vùng hoạt động của robot hàn; cần hút khói tại chỗ, tấm chắn tia và rào chắn có khoá liên động quanh robot.
Thử xe trên băng thử và đường thử. Xe chạy trên con lăn, khí xả trong nhà xưởng, va chạm trên đường thử nội bộ; cần hút khí xả, quy định tốc độ và lối đi riêng.
Lối vào cho xí nghiệp trong nước: bắt đầu từ chi tiết nào
Ví dụ giả định: một xưởng dập ở Hưng Yên có máy dập cỡ vừa, đang làm bản lề cửa và chi tiết đồ gia dụng. Xưởng muốn làm cho ngành xe máy. Con đường thực tế là chào làm các chi tiết dập nhỏ không lộ ra ngoài như giá đỡ ắc quy, tấm chắn nhiệt, kẹp ống, cho một nhà cung cấp cấp 1 đang làm khung hoặc bình xăng. Yêu cầu đầu tiên xưởng gặp là bản vẽ có dung sai rõ, mẫu phải đo đủ mọi kích thước, kèm chứng chỉ thép và kết quả mạ.
Sau khi làm ổn định một thời gian, xưởng có thể nhận chi tiết khó hơn: chi tiết có hàn, có mạ trang trí, hoặc lắp thành cụm nhỏ. Mỗi bước lên đòi thêm năng lực: đồ gá hàn, kiểm mối hàn, kiểm soát nhà thầu mạ. Quá trình này thường mất vài năm và đòi kỷ luật ghi chép đều đặn hơn là đầu tư máy lớn.
Một lợi thế của ngành xe máy là thị trường phụ tùng thay thế rộng, nên xí nghiệp đã đạt chuẩn cho dây chuyền có thể bán thêm qua kênh phụ tùng chính hãng hoặc thương hiệu riêng. Ngược lại, xí nghiệp chỉ quen làm hàng thay thế không kiểm soát khó chuyển sang làm cho dây chuyền, vì cách làm việc khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Phụ tùng xe máy làm ở Việt Nam có tốt không?
Phụ tùng giao cho nhà máy lắp ráp của các hãng phải đạt tiêu chuẩn của hãng, nên chất lượng nhìn chung được kiểm soát. Ngoài thị trường thay thế thì chất lượng dao động lớn, cần xem nhà sản xuất và tiêu chuẩn áp dụng.
Xí nghiệp nhỏ có thể làm phụ tùng cho hãng xe máy không?
Có thể, thường qua vai trò nhà cung cấp cho nhà cung cấp cấp 1 của hãng. Cần hệ thống chất lượng, khả năng làm mẫu đạt và giao hàng ổn định, và thời gian để được đánh giá.
Khung xe máy được sơn thế nào?
Nhiều nhà máy dùng sơn điện di cho lớp nền, sau đó có thể sơn phủ thêm; một số dùng sơn tĩnh điện. Mục tiêu là lớp sơn bám đều cả mặt trong ống và chỗ khuất để chống gỉ lâu dài.
Vì sao các hãng xe máy tự làm động cơ?
Động cơ là phần quyết định tính năng, độ bền và mức tiêu hao nhiên liệu của xe, đồng thời chứa nhiều bí quyết công nghệ. Hãng giữ khâu lắp ráp và kiểm tra động cơ trong nhà máy, còn mua các chi tiết con từ nhà cung cấp.
Ngành xe máy điện có cần nhiều nhà cung cấp như xe xăng không?
Số chi tiết cơ khí ít hơn, nhưng vẫn cần khung, nhựa, bánh, phanh, giảm xóc, bó dây và thêm nhiều linh kiện điện. Chuỗi cung ứng thay đổi thành phần chứ không biến mất.
