Một nhà máy lắp ráp ô tô hoàn chỉnh có bốn xưởng chính: xưởng dập tạo tấm vỏ, xưởng hàn ghép tấm thành thân xe, xưởng sơn, và xưởng lắp ráp tổng thành gắn động cơ, hộp số, nội thất, điện, bánh xe. Tuỳ hình thức lắp ráp, nhà máy có thể làm đủ bốn xưởng hoặc chỉ làm hai khâu cuối với thân xe đã sơn sẵn từ nước ngoài.
Ở Việt Nam, người ta hay nói tới các hình thức CBU, SKD, CKD. Hiểu những chữ này và hiểu một nhà máy ô tô vận hành ra sao giúp bạn đọc đúng tin tức ngành, và với xí nghiệp cơ khí, nhựa, cao su, điện, nó cho thấy cánh cửa nào đang mở cho nhà cung cấp trong nước.
CBU, SKD, CKD: mức độ làm trong nước
Ba chữ viết tắt mô tả xe đến nhà máy ở dạng nào. Ranh giới cụ thể giữa các mức có thể được định nghĩa khác nhau trong từng văn bản, bảng dưới theo cách hiểu phổ biến.
| Hình thức | Xe đến dưới dạng | Làm gì trong nước | Mức đầu tư nhà máy |
|---|---|---|---|
| CBU (nguyên chiếc) | Xe hoàn chỉnh | Không lắp ráp, chỉ kiểm tra và phân phối | Không cần nhà máy |
| SKD (bán rời) | Các cụm lớn đã lắp sẵn, thân xe có thể đã sơn | Lắp các cụm thành xe, kiểm tra | Thấp, chủ yếu xưởng lắp ráp |
| CKD (rời toàn bộ) | Linh kiện rời, tấm vỏ, chi tiết | Hàn thân vỏ, sơn, lắp ráp tổng thành, có thể dập một phần | Cao, cần đủ xưởng hàn và sơn |
| Sản xuất có tỷ lệ nội địa hoá cao | Một phần linh kiện mua trong nước | Như CKD cộng thêm dập, linh kiện nội địa | Cao nhất, kéo theo chuỗi cung ứng |
Chính sách thuế và ưu đãi với từng hình thức thay đổi theo thời kỳ, nên bài này không bàn mức cụ thể. Điều đáng nhớ là từ SKD lên CKD là bước nhảy lớn về đầu tư, vì xưởng hàn và xưởng sơn là hai xưởng đắt nhất của nhà máy ô tô.
Xưởng dập và xưởng hàn: nơi thân xe thành hình
Xưởng dập dùng máy ép cỡ lớn cùng bộ khuôn nhiều trạm để tạo các tấm vỏ như cửa, nắp ca-pô, mui, sàn từ thép cuộn đã xả tấm. Khuôn dập tấm vỏ ô tô rất lớn và đắt, nên chỉ hợp lý khi sản lượng mỗi mẫu xe đủ cao; với sản lượng thấp, nhà máy thường nhập tấm vỏ đã dập. Vì vậy dập tấm lớn là một trong những khâu khó nội địa hoá nhất.
Xưởng hàn ghép hàng trăm tấm và chi tiết thành thân xe trần, trong ngành hay gọi là thân trắng. Phương pháp chính là hàn điểm điện trở: hai điện cực kẹp hai tấm thép và cho dòng điện lớn chạy qua tạo điểm nóng chảy. Một thân xe có hàng nghìn điểm hàn, thực hiện bởi robot ở nhà máy sản lượng lớn hoặc súng hàn treo do công nhân thao tác ở nhà máy sản lượng vừa. Đồ gá hàn giữ các tấm đúng vị trí là thứ quyết định độ chính xác của cả thân xe.
Sau hàn, thân xe được đo kích thước ở các điểm chuẩn, kiểm khe hở cửa, độ phẳng. Thân xe lệch vài milimét đã đủ làm cửa đóng không khít, gió lùa, nước vào, nên kiểm đo thân xe là khâu nghiêm ngặt nhất của xưởng hàn.
Xưởng sơn: khâu đắt và nhạy cảm nhất
Thân xe đi vào xưởng sơn qua chuỗi bể tẩy dầu, phốt phát hoá bề mặt, rồi nhúng sơn điện di: thân xe được nhúng vào bể sơn và cho dòng điện chạy qua để sơn bám đều cả mặt trong các khoang kín, tạo lớp chống gỉ nền. Tiếp theo là sơn lót, sơn màu, sơn bóng, phần lớn bằng robot trong buồng phun kín, mỗi lớp qua lò sấy riêng.
Xưởng sơn đòi kiểm soát bụi, nhiệt độ, độ ẩm rất chặt; một hạt bụi cũng thành lỗi trên bề mặt bóng. Đây cũng là xưởng có vấn đề môi trường lớn nhất trong nhà máy ô tô: nước thải từ bể xử lý bề mặt chứa kim loại, khí thải dung môi từ buồng sơn và lò sấy. Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, nhà máy phải có hệ thống xử lý tương xứng và giấy phép môi trường.
Bên cạnh dây chuyền chính, xưởng sơn có khu sơn sửa cho các thân xe có lỗi nhỏ, và phòng thí nghiệm đo độ dày, độ bám, độ bóng, màu của từng lớp theo mẫu. Màu xe phải khớp giữa thân và các chi tiết nhựa sơn ở nhà cung cấp khác như cản, gương, đây là bài toán phối hợp khó.
Vì xưởng sơn rất đắt, một số nhà máy sản lượng thấp chọn nhập thân xe đã sơn. Khi một hãng tuyên bố đầu tư xưởng sơn trong nước, đó thường là dấu hiệu họ đã tính tới sản lượng lâu dài.
Xưởng lắp ráp tổng thành: từ thân xe sơn tới xe chạy được
Đây là nơi tập trung đông công nhân nhất. Chuyền chạy liên tục, mỗi trạm làm một nhóm việc trong nhịp cố định.
- Tháo cửa xe ra khỏi thân để lắp nội thất dễ hơn; cửa đi chuyền riêng và gặp lại thân xe ở cuối.
- Lắp bó dây điện, ống dẫn, tấm cách âm, táp lô, hệ thống điều hoà vào khoang xe.
- Ghép phần trên với phần dưới: động cơ, hộp số, hệ thống treo, cầu xe được đưa lên từ dưới và bắt vào thân.
- Lắp kính bằng keo, ghế, vô lăng, đèn, bánh xe; nạp dầu, nước làm mát, môi chất lạnh, nhiên liệu.
- Lắp lại cửa, cài đặt phần mềm các bộ điều khiển điện tử.
- Kiểm tra cuối: căn chỉnh góc đặt bánh xe, đèn, thử phanh trên băng thử, thử nước mưa, chạy thử trên đường thử, kiểm ngoại quan.
Xe hoàn chỉnh còn phải qua kiểm tra chất lượng, an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường theo quy định trước khi xuất xưởng. Thủ tục này do cơ quan đăng kiểm thực hiện theo quy định hiện hành.
Các nhóm linh kiện ô tô và mức khó khi làm trong nước
Một chiếc ô tô có hàng chục nghìn chi tiết. Gom thành nhóm lớn, có thể xếp theo mức độ khó đối với xí nghiệp trong nước như bảng dưới; đây là nhận định định tính, không phải xếp hạng chính thức.
| Nhóm linh kiện | Ví dụ | Mức khó | Lý do chính |
|---|---|---|---|
| Cồng kềnh, thâm dụng lao động | Ghế, bó dây điện, thùng xe tải, tấm lót sàn | Vừa | Đắt vận chuyển, cần nhiều tay người, phù hợp làm gần nhà máy |
| Nhựa, cao su | Cản trước sau, táp lô, gioăng cửa, ống dẫn | Vừa đến khó | Cần khuôn lớn, vật liệu đạt chuẩn ô tô, bề mặt thẩm mỹ |
| Dập, hàn nhỏ | Giá đỡ, bản lề, gia cường | Vừa | Máy dập cỡ vừa, đồ gá hàn, kiểm kích thước |
| Tấm vỏ dập lớn | Cửa, ca-pô, mui | Khó | Khuôn rất đắt, cần sản lượng cao để khấu hao |
| Động cơ, hộp số, cầu | Thân máy, trục khuỷu, bánh răng | Rất khó | Công nghệ, vốn và sản lượng lớn |
| Điện tử điều khiển | Bộ điều khiển động cơ, túi khí, hỗ trợ lái | Rất khó | Thiết kế lõi thuộc hãng và nhà cung cấp toàn cầu, yêu cầu an toàn chức năng |
Nhìn bảng, bạn thấy nhóm vừa là cánh cửa thực tế cho xí nghiệp cơ khí, nhựa, cao su trong nước. Sản lượng xe của thị trường trong nước còn khiêm tốn so với các nước lớn trong khu vực, nên nhiều nhà cung cấp tìm cách bán thêm cho xe máy, máy nông nghiệp hoặc xuất khẩu để đủ sản lượng.
Con người và nhịp chuyền trong nhà máy ô tô
Nhà máy ô tô chạy theo nhịp chuyền: mỗi trạm có một khoảng thời gian cố định để hoàn thành phần việc trước khi xe tiến sang trạm sau. Công nhân lắp ráp làm một nhóm thao tác lặp lại, có bảng hướng dẫn công việc, dụng cụ siết lực có ghi nhận giá trị, và dây kéo để dừng chuyền khi phát hiện bất thường. Văn hoá "thấy lỗi thì dừng" là nét đặc trưng của ngành, khác với nhiều ngành khác nơi chuyền chạy bằng mọi giá.
Lao động trong nhà máy ô tô gồm công nhân lắp ráp, thợ hàn, thợ sơn sửa, kỹ thuật viên bảo trì robot và đồ gá, nhân viên kiểm tra chất lượng, cùng kỹ sư quy trình, kỹ sư chất lượng nhà cung cấp. Người có tay nghề điện, cơ khí, cơ điện tử từ trường nghề thường được tuyển vào bảo trì và kiểm tra, những vị trí học được nhiều nhất.
Về an toàn, nguy cơ chính gồm vật nặng trên chuyền treo, kẹp tay ở đồ gá hàn, vùng hoạt động của robot, hơi dung môi ở xưởng sơn, tư thế làm việc gò bó khi lắp dưới gầm hoặc trong khoang xe. Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 yêu cầu đánh giá nguy cơ cho từng vị trí, và các hãng lớn thường có thêm tiêu chuẩn nội bộ chặt hơn.
Vùng có nhà máy lắp ráp ô tô và chỗ của nhà cung cấp trong nước
Một số tên quen thuộc: THACO có khu công nghiệp ô tô ở Chu Lai, Quảng Nam cũ (nay thuộc Đà Nẵng); Toyota có nhà máy ở Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc Phú Thọ); VinFast có tổ hợp sản xuất ở Hải Phòng. Ngoài ra còn các nhà máy lắp ráp ở Ninh Bình, Hưng Yên, Hà Nội, TP.HCM, Đồng Nai và nhiều nơi khác, gồm cả xe tải, xe khách, xe chuyên dùng. Danh sách nhà máy thay đổi theo thời gian, nên lấy thông tin từ nguồn chính thức khi cần chính xác.
Với nhà cung cấp trong nước, những mảng đã có chỗ đứng gồm: bộ dây điện, ghế, chi tiết nhựa nội thất, kính, săm lốp, ắc quy, khung xe tải, thùng xe, chi tiết dập nhỏ, chi tiết cao su. Đặc điểm chung là chi tiết cồng kềnh, đắt vận chuyển hoặc thâm dụng lao động. Mảng khó hơn là động cơ, hộp số, hệ thống điện tử điều khiển, tấm vỏ dập lớn.
Ngành ô tô đòi nhà cung cấp có hệ thống chất lượng theo chuẩn riêng của ngành, quy trình phê duyệt mẫu trước sản xuất, và năng lực giao hàng đúng thời điểm. Thời gian từ lần gặp đầu tiên tới đơn hàng loạt thường tính bằng năm, vì phải đi cùng chu kỳ phát triển mẫu xe.
Câu hỏi thường gặp
Xe lắp ráp trong nước có chất lượng kém hơn xe nhập khẩu không?
Không thể kết luận chung. Chất lượng phụ thuộc vào quy trình, hệ thống kiểm soát và linh kiện, không chỉ vào nơi lắp ráp. Các hãng lớn thường áp dụng cùng tiêu chuẩn nhà máy trên toàn cầu.
Tỷ lệ nội địa hoá ô tô được tính thế nào?
Nguyên lý là tỷ lệ giá trị phần sản xuất, lắp ráp trong nước so với giá trị xe, nhưng cách tính cụ thể do văn bản quản lý quy định và có thể thay đổi. Doanh nghiệp cần kiểm văn bản hiện hành khi dùng con số này.
Nhà máy ô tô có tự làm động cơ không?
Tuỳ hãng và tuỳ sản lượng. Nhiều nhà máy ở Việt Nam nhập động cơ, hộp số hoàn chỉnh; một số đã lắp ráp hoặc sản xuất động cơ trong nước cho một số dòng xe.
Xe điện thay đổi nhà máy lắp ráp ra sao?
Xe điện bỏ động cơ đốt trong, hộp số nhiều cấp, hệ thống xả, nhưng thêm bộ pin lớn, động cơ điện, bộ điều khiển công suất. Xưởng lắp ráp cần khu lắp pin, quy trình an toàn điện cao áp và trạm kiểm pin riêng.
Xí nghiệp nhỏ có thể làm linh kiện ô tô không?
Có thể, thường bắt đầu ở cấp 2 hoặc cấp 3: chi tiết dập nhỏ, chi tiết nhựa, cao su, bulông đặc biệt cho nhà cung cấp cấp 1. Cần chuẩn bị hệ thống chất lượng và kiên nhẫn với quá trình phê duyệt dài.
Đóng thùng xe tải có phải là sản xuất ô tô không?
Đóng thùng là sản xuất, cải tạo trên xe cơ sở đã có, thuộc một nhóm hoạt động riêng với quy định riêng về thiết kế và kiểm tra. Nhiều xí nghiệp cơ khí trong nước làm mảng này, phục vụ xe tải, xe chuyên dùng.
