Ngành cao su có hai tầng nối nhau: tầng sơ chế biến mủ từ vườn cây thành cao su khối và latex cô đặc, và tầng chế biến sâu dùng các nguyên liệu đó làm săm lốp, găng tay, đệm, băng tải, gioăng kỹ thuật. Tầng sơ chế đặt sát vườn cây vì mủ nước phải được xử lý trong ngày; tầng chế biến sâu đặt gần thị trường và cảng.
Việt Nam là nước trồng và xuất khẩu cao su thiên nhiên có tiếng, nhưng phần lớn giá trị gia tăng nằm ở khâu chế biến sâu. Bài này đi qua chuỗi từ dòng mủ chảy ra từ vết cạo tới chiếc lốp ra khỏi khuôn lưu hoá, giải thích vì sao nhà máy chế biến mủ hay bị phàn nàn về mùi, và các kiểu xí nghiệp trong ngành.
Từ vườn cây đến cửa nhà máy sơ chế
Người cạo mủ làm từ rất sớm, khi trời mát mủ chảy tốt nhất. Mủ nước chảy vào chén hứng, được trút vào thùng, chở về điểm thu gom hoặc thẳng về nhà máy. Mủ nước dễ tự đông nên thường được thêm chất chống đông như amoniac nếu cần giữ lâu. Phần mủ đông lại trong chén, trên miệng cạo, gọi chung là mủ tạp hay mủ đông, được thu riêng.
Hai loại mủ này đi hai đường khác nhau. Mủ nước sạch có thể làm latex cô đặc hoặc cao su khối loại cao. Mủ tạp có nhiều tạp chất, phải rửa, băm, cán nhiều lần, thường làm cao su khối loại thấp hơn. Đơn vị đo quan trọng nhất của mủ là hàm lượng cao su khô; giá mua mủ được tính theo chỉ số này, nên khâu đo ở cổng nhà máy luôn được cả người bán lẫn người mua để ý. Một phép đo thiếu minh bạch là đủ để tiểu điền chuyển sang bán cho nơi khác.
Vùng trồng cao su lớn nằm ở Đông Nam Bộ, gồm Đồng Nai (có vùng Bình Phước cũ), TP.HCM (có vùng Bình Dương cũ) và Tây Ninh; ở Tây Nguyên với Gia Lai, Đắk Lắk và vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi); ở Bắc Trung Bộ như Quảng Trị; và một phần ở Tây Bắc. Mỗi vùng đều có các nhà máy sơ chế của doanh nghiệp trồng lớn, bên cạnh cơ sở tư nhân thu mua mủ tiểu điền.
Ba sản phẩm sơ chế chính và cách làm
Nhà máy sơ chế biến mủ thành những sản phẩm đã ổn định, chở đi xa và bảo quản lâu được. Ba nhóm phổ biến:
| Sản phẩm | Nguyên liệu | Công đoạn chính | Dùng cho |
|---|---|---|---|
| Cao su khối (SVR các hạng) | Mủ nước hoặc mủ tạp | Đánh đông, cán crếp nhiều lần, băm cốm, sấy, ép thành bành, đóng gói | Săm lốp, sản phẩm kỹ thuật |
| Latex cô đặc | Mủ nước sạch | Lọc, ly tâm tách bớt nước, bảo quản bằng amoniac, chứa bồn | Găng tay, đệm mút, bao cao su, keo |
| Cao su tờ xông khói | Mủ nước | Đánh đông thành tấm, cán, phơi, xông khói | Một số dòng lốp và sản phẩm truyền thống |
Cao su khối của Việt Nam được phân hạng theo tiêu chuẩn SVR, dựa trên các chỉ tiêu như hàm lượng tạp chất, tro, độ dẻo. Phòng thí nghiệm của nhà máy kiểm từng lô trước khi xuất; khách mua lớn thường có quy định riêng bổ sung.
Nhà máy sơ chế thường chạy theo mùa cạo: vào mùa cây rụng lá, vườn nghỉ cạo, sản lượng mủ giảm mạnh và nhà máy tranh thủ bảo trì máy cán, lò sấy, hệ thống xử lý nước thải. Người tìm nguồn cao su nguyên liệu nên tính chu kỳ này khi lên kế hoạch mua.
Tiểu điền và doanh nghiệp trồng: hai nguồn mủ, hai cách vận hành
Mủ vào nhà máy đến từ hai nguồn. Nguồn thứ nhất là vườn cao su của các công ty trồng lớn, có đội công nhân cạo mủ, lịch cạo, định mức và nhà máy sơ chế riêng ngay trong vùng. Mủ từ đây đi thẳng về nhà máy trong ngày, chất lượng ổn định, hồ sơ vườn cây rõ ràng.
Nguồn thứ hai là cao su tiểu điền: hàng chục nghìn hộ trồng vài hecta, tự cạo hoặc thuê người cạo, bán mủ cho đại lý thu mua. Mủ tiểu điền thường đi qua một hai lớp trung gian, có lúc được để đông lâu, lẫn tạp chất, nên chủ yếu làm cao su khối hạng thấp. Ở nhiều vùng, tiểu điền chiếm phần đáng kể diện tích trồng.
Khác biệt này quan trọng với khách mua cần truy xuất nguồn gốc. Mủ từ công ty trồng dễ chứng minh vườn nằm ở đâu, có lấn rừng hay không; mủ tiểu điền thì nhà máy phải tự xây hệ thống ghi nhận người bán, vị trí vườn. Những nhà máy đi trước trong việc này thường giữ được khách lớn khi các thị trường siết yêu cầu về nguồn gốc.
Vì sao nhà máy chế biến mủ hay bị phàn nàn về mùi
Nước thải giàu hữu cơ. Quá trình đánh đông và cán rửa dùng rất nhiều nước, nước thải chứa protein, đường, axit và cao su vụn, phân huỷ nhanh tạo mùi rất nặng.
Amoniac. Dùng để bảo quản mủ nước và latex, bay hơi ở khu tiếp nhận và bồn chứa.
Mủ tạp để lâu. Mủ đông chất đống chờ chế biến phân huỷ, bốc mùi và chảy nước. Mủ tạp thu từ tiểu điền thường đã để nhiều ngày trước khi tới nhà máy, nên mùi nặng ngay từ khâu tiếp nhận; nhà máy giảm được bằng cách chế biến sớm và che kín bãi chứa.
Khói sấy. Lò sấy cao su cốm đốt nhiên liệu, có thể có mùi khét nếu đốt không kiểm soát.
Cách xử lý. Nhà máy làm bài bản có hệ thống xử lý nước thải nhiều bậc, che kín khu mủ tạp, xử lý mùi ở khu tiếp nhận và lò sấy. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt nguyên tắc chung; yêu cầu cụ thể về nước thải chế biến cao su nằm ở quy chuẩn hiện hành mà nhà máy cần kiểm.
Bên trong nhà máy săm lốp
Săm lốp là sản phẩm chế biến sâu dùng nhiều cao su nhất. Một chiếc lốp đi qua các bước chính sau:
- Luyện cao su. Cao su thiên nhiên, cao su tổng hợp, than đen, dầu, lưu huỳnh và nhiều phụ gia được trộn trong máy luyện kín theo công thức riêng của từng phần lốp.
- Cán tráng và đùn. Hỗn hợp được cán thành tấm, tráng lên vải mành hoặc sợi thép, đùn thành mặt lốp, hông lốp theo tiết diện.
- Làm tanh. Vòng thép bọc cao su giữ lốp bám chặt vào vành.
- Thành hình. Các lớp được ghép trên trống thành hình thành lốp sống chưa lưu hoá.
- Lưu hoá. Lốp sống được ép trong khuôn nóng có hoa lốp; nhiệt và áp làm lưu huỳnh liên kết các mạch cao su, lốp thành hình và có độ bền.
- Kiểm tra. Kiểm ngoại quan, cân bằng, độ đồng đều, có lô được kiểm bằng tia X hoặc thử nghiệm phá huỷ.
Lốp là sản phẩm an toàn, nên chịu quy chuẩn kỹ thuật ở hầu hết thị trường. Nhà máy lốp vì vậy đầu tư lớn vào phòng thí nghiệm và truy xuất, khác hẳn mức độ của xưởng cao su kỹ thuật nhỏ. Bên cạnh nhà máy lốp mới còn có cơ sở đắp lại lốp cũ cho xe tải, một nhánh dịch vụ nhỏ nhưng phổ biến.
Găng tay, đệm và cao su kỹ thuật
Găng tay cao su được làm trên dây chuyền nhúng: khuôn sứ hình bàn tay chạy liên tục, nhúng vào chất tạo đông, rồi nhúng vào latex đã phối trộn, qua lò lưu hoá, rửa, rồi được tuốt khỏi khuôn bằng máy hoặc người. Dây chuyền chạy suốt ngày đêm, sản lượng mỗi dây rất lớn. Găng tay y tế phải đạt tiêu chuẩn về lỗ thủng, độ bền kéo; một số người dùng dị ứng protein trong latex thiên nhiên, nên có cả găng làm từ cao su tổng hợp.
Đệm và gối cao su thiên nhiên làm từ latex đánh bọt, đổ khuôn, lưu hoá, rửa và sấy. Nhánh cao su kỹ thuật gồm băng tải, ống cao su, gioăng, đế giày, linh kiện chống rung cho ô tô xe máy, thường do xí nghiệp vừa và nhỏ làm theo bản vẽ của khách, dùng máy ép lưu hoá và khuôn riêng.
Phần lớn xí nghiệp cao su kỹ thuật tập trung quanh TP.HCM, vùng Bình Dương cũ, Đồng Nai, Tây Ninh và quanh Hà Nội, gần các nhà máy ô tô xe máy, giày dép. Nhà máy săm lốp lớn có ở cả ba miền, trong đó Đà Nẵng có nhà máy săm lốp lâu năm. Ở nhánh cao su kỹ thuật, năng lực của xưởng nằm ở công thức phối liệu và kho khuôn; hai xưởng cùng có máy ép giống nhau có thể cho ra gioăng chịu dầu, chịu nhiệt rất khác nhau tuỳ cách phối trộn.
Các kiểu xí nghiệp trong chuỗi cao su
Biết đúng kiểu xí nghiệp giúp người tìm nguồn hàng hay người sắp vào làm hình dung đúng công việc.
| Kiểu xí nghiệp | Việc chính | Thường đặt ở đâu | Điểm cần hỏi |
|---|---|---|---|
| Cơ sở thu mua mủ | Mua mủ tiểu điền, sơ chế đơn giản, bán lại | Trong vùng trồng | Cách đo hàm lượng cao su khô, nguồn gốc vườn |
| Nhà máy sơ chế | Làm cao su khối, latex cô đặc | Sát vùng trồng | Hạng sản phẩm, phòng thí nghiệm, xử lý nước thải |
| Nhà máy săm lốp | Luyện, thành hình, lưu hoá lốp | Gần cảng, đô thị | Quy chuẩn, chứng nhận sản phẩm, truy xuất |
| Nhà máy găng tay, đệm | Dây chuyền nhúng, đổ khuôn latex | Gần nguồn latex và cảng | Tiêu chuẩn sản phẩm, kiểm lỗ thủng, điều kiện lao động |
| Xưởng cao su kỹ thuật | Ép lưu hoá theo khuôn, đùn ống, cán tấm | Quanh các khu công nghiệp lớn | Công thức phối liệu, khuôn, dung sai |
Khách mua quốc tế ngày càng quan tâm tới nguồn gốc mủ: vườn cây có lấn rừng không, người cạo mủ làm việc trong điều kiện thế nào. Các quy định về sản phẩm không gây mất rừng của một số thị trường có nhắc tới cao su; lộ trình áp dụng cần kiểm văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Mủ cao su được tính giá theo cách nào?
Mủ thường được tính theo hàm lượng cao su khô chứ không theo khối lượng mủ ướt, vì mủ nước chứa nhiều nước và tỷ lệ này thay đổi theo vườn, theo mùa. Nhà máy và cơ sở thu mua đo chỉ số này tại cổng; cách đo minh bạch là điều người bán mủ quan tâm nhất.
SVR là gì?
SVR là ký hiệu tiêu chuẩn cao su khối của Việt Nam, chia thành nhiều hạng như SVR 3L, SVR CV, SVR 10, SVR 20 theo các chỉ tiêu tạp chất, tro, màu, độ dẻo. Hạng cao thường làm từ mủ nước sạch, hạng thấp hơn làm từ mủ tạp và dùng nhiều cho lốp xe.
Vì sao cao su thiên nhiên vẫn cần trong lốp xe khi đã có cao su tổng hợp?
Cao su thiên nhiên có độ đàn hồi, độ bền xé và tính chịu nhiệt khi biến dạng lặp lại mà cao su tổng hợp khó thay thế hoàn toàn, nhất là trong lốp xe tải. Nhà máy lốp phối trộn cả hai theo công thức riêng cho từng phần của lốp.
Nước thải nhà máy chế biến mủ xử lý thế nào?
Thường qua nhiều bậc: tách cao su vụn, điều chỉnh độ axit, xử lý kỵ khí và hiếu khí, có khi thêm xử lý hoá lý để khử mùi và chất dinh dưỡng. Đây là khoản đầu tư lớn của nhà máy sơ chế và là nguồn phàn nàn của dân cư nếu vận hành kém.
Làm việc ở nhà máy săm lốp có những nguy cơ gì?
Nguy cơ chính là cuốn kẹp ở máy cán, máy luyện, bỏng ở khu lưu hoá có khuôn nóng và hơi nước, bụi than đen và hoá chất phụ gia, cùng việc nâng vật nặng. Nhà máy cần cô lập năng lượng khi bảo trì và huấn luyện an toàn theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015.