Ngành điện tử ở Việt Nam là một chuỗi nhiều tầng: trên cùng là các nhà máy lắp ráp thành phẩm như điện thoại, máy tính bảng, ti vi, máy in; bên dưới là xí nghiệp làm bo mạch, linh kiện thụ động, dây cáp, vỏ nhựa, khung kim loại, bao bì; ở đáy là các xưởng gia công khuôn, dập, mạ, in phục vụ những tầng trên. Phần lớn giá trị và công nghệ lõi như chip, màn hình, cảm biến vẫn đến từ nước ngoài, còn phần lắp ráp, kiểm thử và nhiều linh kiện cơ khí, nhựa đã làm trong nước.
Về địa lý, ngành tập trung thành hai cực: phía Bắc quanh Hà Nội, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hải Phòng, Phú Thọ; phía Nam quanh TP.HCM và Đồng Nai. Bài này đi qua từng mắt xích, mỗi mắt xích là loại xí nghiệp nào, thường đặt ở đâu và người đi tìm nhà cung cấp nên hiểu gì trước khi gõ cửa.
Năm tầng của chuỗi sản xuất điện tử
Cách dễ hình dung nhất là tháo một chiếc điện thoại hay một chiếc quạt điện ra và hỏi từng bộ phận do ai làm. Mỗi bộ phận thuộc một tầng, và mỗi tầng là một kiểu xí nghiệp với máy móc, lao động, tiêu chuẩn khác nhau.
| Tầng | Làm gì | Kiểu xí nghiệp thường gặp | Mức độ có mặt ở Việt Nam (định tính) |
|---|---|---|---|
| Thiết kế, chip, màn hình | Thiết kế mạch, chế tạo tấm bán dẫn, tấm hiển thị | Tập đoàn đa quốc gia, nhà máy vốn rất lớn | Ít; chủ yếu nhập khẩu, một phần đóng gói và kiểm thử chip làm trong nước |
| Linh kiện điện tử | Tụ, điện trở, cuộn cảm, đầu nối, mô-đun camera, pin | Nhà máy vốn nước ngoài, một số xí nghiệp liên doanh | Có, phần lớn do doanh nghiệp vốn nước ngoài |
| Bo mạch và lắp ráp bo | Làm tấm mạch in, hàn linh kiện lên bo | Nhà máy chuyên lắp ráp bo theo đơn, xưởng vừa | Có và đang tăng, cả doanh nghiệp trong nước |
| Linh kiện cơ khí, nhựa, bao bì | Vỏ, khung, lò xo, ốc vít, tấm dán, hộp giấy, khay nhựa | Xí nghiệp vừa và nhỏ, nhiều doanh nghiệp Việt | Nhiều, là chỗ doanh nghiệp trong nước tham gia rõ nhất |
| Lắp ráp và kiểm thử thành phẩm | Ráp máy, nạp phần mềm, kiểm chức năng, đóng hộp | Nhà máy rất lớn, hàng nghìn công nhân mỗi ca | Nhiều, chủ yếu do tập đoàn nước ngoài |
Khi đọc tin "Việt Nam xuất khẩu điện thoại", bạn nên hiểu đó là giá trị của tầng cuối cùng, trong khi tầng đầu vẫn nằm ở nước khác. Điều này không làm ngành kém đi, nhưng giải thích vì sao các chương trình công nghiệp hỗ trợ luôn nhấn vào tầng thứ ba và thứ tư: đó là chỗ xí nghiệp trong nước có thể bước vào bằng năng lực cơ khí, nhựa, in ấn sẵn có.
Cực phía Bắc: Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hà Nội, Hải Phòng, Phú Thọ
Phía Bắc là nơi tập trung các nhà máy lắp ráp điện thoại và thiết bị cầm tay lớn nhất cả nước. Thông tin phổ biến lâu năm là Samsung đặt nhà máy điện thoại ở Bắc Ninh và Thái Nguyên; từ đó, quanh hai tỉnh này mọc lên lớp nhà cung cấp vỏ, khung, pin, bao bì, dịch vụ hậu cần. Bắc Ninh hiện nay còn gồm cả Bắc Giang cũ, nơi trong những năm gần đây cũng thu hút nhiều nhà máy linh kiện và lắp ráp, nên khi nói "vùng Bắc Ninh" trong ngành điện tử, người ta thường nghĩ tới cả hai bờ sông Cầu.
Hà Nội có lịch sử điện tử lâu hơn, với các nhà máy máy in, thiết bị văn phòng, linh kiện của doanh nghiệp Nhật Bản đặt từ những năm 2000, cùng nhiều xí nghiệp nhỏ làm bảng điện, thiết bị điện dân dụng. Hải Phòng (nay gồm cả Hải Dương cũ) có nhà máy ti vi, màn hình, thiết bị gia dụng và ngày càng nhiều nhà máy linh kiện ô tô điện tử. Phú Thọ, sau khi hợp nhất Vĩnh Phúc cũ, có thêm phần công nghiệp điện tử và linh kiện vốn nằm quanh vùng Vĩnh Phúc.
Đặc điểm chung của cực Bắc là quy mô lớn, nhịp đơn hàng theo mùa ra mắt sản phẩm mới, và nhu cầu nhà cung cấp gần: một xưởng dập khung hay ép vỏ nằm cách nhà máy vài chục cây số có lợi thế lớn về thời gian giao hàng. Đó là lý do bạn thấy rất nhiều xí nghiệp vừa và nhỏ của Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản đặt ngay cạnh nhà máy chính.
Cực phía Nam: TP.HCM và Đồng Nai
Phía Nam có cấu trúc khác. TP.HCM có Khu Công nghệ cao, nơi Intel đặt nhà máy lắp ráp và kiểm thử chip từ khoảng năm 2010, cùng các nhà máy thiết bị điện tử tiêu dùng và linh kiện. Sau khi hợp nhất, TP.HCM gồm cả vùng Bình Dương cũ, vốn có rất nhiều xí nghiệp điện, dây cáp, linh kiện nhựa và cơ khí phục vụ điện tử, điện gia dụng. Đồng Nai, nay gồm cả Bình Phước cũ, có lớp xí nghiệp điện, động cơ, linh kiện ô tô và đồ điện gia dụng.
Nếu cực Bắc nghiêng về điện thoại và thiết bị cầm tay, cực Nam nghiêng về đồ điện tử tiêu dùng, thiết bị điện, dây cáp, động cơ nhỏ, đèn và đồ gia dụng, cùng một phần bán dẫn. Doanh nghiệp tư nhân trong nước ở phía Nam cũng có mặt khá dày trong mảng thiết bị điện dân dụng: ổ cắm, công tắc, đèn chiếu sáng, quạt, dây điện.
Giữa hai cực, Đà Nẵng và một số tỉnh miền Trung có nhà máy linh kiện, mạch điện tử và dây điện ô tô, nhưng mật độ thấp hơn nhiều. Người tìm nhà cung cấp điện tử ở miền Trung thường phải chấp nhận nguồn hàng từ một trong hai cực.
Năm loại xí nghiệp bạn sẽ gặp khi đi tìm nhà cung cấp điện tử
Nhà máy lắp ráp thành phẩm của tập đoàn. Không nhận đơn bên ngoài; họ là khách hàng, không phải nhà cung cấp. Nếu bạn là xí nghiệp nhỏ, họ là đích đến của chuỗi chứ không phải nơi đặt hàng.
Nhà máy lắp ráp bo mạch và thành phẩm theo đơn. Trong ngành gọi là dịch vụ sản xuất điện tử: nhận thiết kế của khách, mua linh kiện, hàn bo, ráp vỏ, kiểm thử, đóng hộp. Đây là loại xí nghiệp hợp nhất với người có sản phẩm điện tử riêng cần sản xuất trong nước.
Xí nghiệp linh kiện chuyên một mặt hàng. Làm đầu nối, cuộn cảm, biến áp nhỏ, bộ dây, mô-đun đèn. Thường đã là nhà cung cấp cấp hai, cấp ba cho tập đoàn và có quy trình chất lượng khá chặt.
Xưởng cơ khí, nhựa, in phục vụ điện tử. Ép vỏ, dập khung, cắt tấm dán, in lưới, làm khay chống tĩnh điện. Đây là lớp đông nhất, có cả hộ nhỏ tới công ty vài trăm người.
Công ty thương mại linh kiện. Không sản xuất, phân phối linh kiện nhập khẩu. Hữu ích khi bạn cần mua, nhưng cần phân biệt với nhà sản xuất khi đọc hồ sơ năng lực.
Doanh nghiệp trong nước đứng ở đâu trong chuỗi
Câu hỏi hay gặp là xí nghiệp Việt Nam làm được gì trong ngành điện tử. Câu trả lời trung thực là: làm được khá nhiều ở tầng linh kiện cơ khí, nhựa, bao bì, dây cáp, thiết bị điện dân dụng, và một phần ở tầng lắp ráp bo mạch theo đơn; còn rất ít ở tầng linh kiện điện tử chủ động và chip. Một số doanh nghiệp trong nước đã tự thiết kế và sản xuất điện thoại, thiết bị viễn thông, thiết bị đo đếm điện, thiết bị nhà thông minh, nhưng phần linh kiện lõi vẫn mua ngoài.
Rào cản lớn nhất không nằm ở máy móc. Máy dập, máy ép nhựa, dây chuyền hàn bo có thể mua. Rào cản nằm ở hệ thống chất lượng đủ để tập đoàn tin, ở khả năng giữ độ ổn định qua hàng triệu chi tiết, ở việc trả lời được các câu hỏi về nguồn gốc vật liệu và hoá chất, và ở vốn lưu động để chờ chu kỳ thanh toán dài. Những xí nghiệp vượt qua được thường đi từng bậc: bắt đầu bằng bao bì, khay, tấm lót; rồi đến chi tiết nhựa, kim loại không yêu cầu thẩm mỹ cao; rồi mới tới chi tiết lộ ra ngoài sản phẩm.
Với người mua trong nước, đây là tin tốt: lớp xí nghiệp đã đi qua các bậc đó thường có quy trình rõ, hồ sơ đầy đủ và quen làm theo tiêu chuẩn khắt khe, nên làm đơn trong nước cũng chỉn chu hơn mặt bằng chung.
Người đi tìm xưởng điện tử nên nhìn về đâu
Tuỳ việc bạn cần, nơi tìm khác nhau. Danh sách dưới đây là hướng nhìn ban đầu, không thay cho việc đi thăm và kiểm tra từng xí nghiệp.
- Lắp ráp bo mạch số lượng nhỏ và vừa: nhìn quanh Hà Nội, Bắc Ninh, TP.HCM, nơi có nhiều nhà máy lắp ráp bo theo đơn và xưởng nhận làm mẫu.
- Vỏ nhựa, khung kim loại cho thiết bị: các vùng có nhà máy lắp ráp lớn như Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hải Phòng ở phía Bắc; TP.HCM (vùng Bình Dương cũ), Đồng Nai ở phía Nam.
- Dây cáp, bộ dây điện: rải khắp, nhưng dày ở phía Nam và quanh Hải Phòng, Bắc Ninh.
- Thiết bị điện dân dụng, đèn, quạt: Hà Nội và TP.HCM có nhiều xí nghiệp tư nhân trong nước lâu năm.
- Đóng gói, kiểm thử chip: không phải nơi đặt hàng nhỏ; chỉ quan tâm nếu bạn ở trong chuỗi bán dẫn.
Hướng nhìn theo vùng chỉ là điểm xuất phát. Cùng một tỉnh có thể có xí nghiệp rất tốt và xưởng làm ẩu; khoảng cách gần chỉ có giá trị khi năng lực và hồ sơ của xí nghiệp đã được kiểm.
Những điều ngành điện tử hay bị hiểu sai
"Hàng lắp ở Việt Nam là hàng Việt Nam làm." Xuất xứ hàng hoá có quy tắc riêng tuỳ hiệp định và tuỳ mặt hàng; một sản phẩm lắp ráp ở Việt Nam có thể được ghi xuất xứ Việt Nam nhưng phần lớn giá trị linh kiện vẫn nhập khẩu. Khi đánh giá năng lực một xí nghiệp, hãy hỏi họ làm công đoạn nào, chứ đừng chỉ hỏi sản phẩm cuối là gì.
"Nhà máy lớn thì không cần nhà cung cấp nhỏ." Ngược lại, một nhà máy lắp ráp lớn cần hàng trăm nhà cung cấp, từ băng dính, túi chống ẩm tới đồ gá, khay, dịch vụ hiệu chuẩn. Phần lớn các thứ này không đi qua cửa của tập đoàn mà qua nhà cung cấp cấp một.
"Điện tử là ngành sạch." Dây chuyền điện tử sạch bụi, nhưng ngành có hoá chất xử lý bề mặt, nước thải mạ trong sản xuất bo mạch, khí thải hàn, và chất thải điện tử. Xí nghiệp điện tử vẫn chịu đủ nghĩa vụ theo Luật Bảo vệ môi trường 2020; bạn nên hỏi điều này như với bất kỳ ngành nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam đã sản xuất được chip chưa?
Phần chế tạo tấm bán dẫn quy mô công nghiệp chưa phải thế mạnh của Việt Nam. Phần đang có mặt rõ hơn là thiết kế vi mạch ở một số công ty và đóng gói, kiểm thử chip do các tập đoàn nước ngoài đặt nhà máy, nổi tiếng nhất là nhà máy của Intel ở TP.HCM.
Muốn sản xuất một thiết bị điện tử nhỏ trong nước thì bắt đầu từ loại xí nghiệp nào?
Thường là nhà máy lắp ráp bo mạch nhận đơn theo thiết kế của khách, vì họ lo được cả mua linh kiện, hàn bo và kiểm thử. Vỏ nhựa và bao bì có thể do họ giới thiệu xưởng quen hoặc bạn tự tìm riêng.
Vì sao các nhà máy điện tử lớn hay tập trung ở phía Bắc?
Một phần vì các tập đoàn lắp ráp điện thoại lớn đã chọn đặt nhà máy ở đó từ sớm, kéo theo lớp nhà cung cấp; một phần vì gần thị trường linh kiện phía bắc biên giới, thuận cho việc chuyển hàng nhanh. Khi chuỗi đã hình thành, nhà máy mới có lý do để đặt gần chuỗi.
Doanh nghiệp FDI có mua hàng của xí nghiệp nhỏ trong nước không?
Có, nhưng hiếm khi mua trực tiếp từ đầu. Đường phổ biến là làm nhà cung cấp cho nhà cung cấp cấp một của họ, đạt yêu cầu chất lượng ở đó vài năm, rồi mới được đánh giá để lên cấp cao hơn.
Thông tin về nhà máy của các tập đoàn lấy ở đâu cho chính xác?
Nên dùng thông tin công bố chính thức của doanh nghiệp, ban quản lý khu công nghiệp và cơ quan nhà nước. Tin đồn trên mạng về việc nhà máy mở rộng hay rút đi thường thiếu căn cứ, không nên dùng để quyết định đầu tư.
Ngành điện tử có nhiều xí nghiệp gia đình như ngành may không?
Ít hơn nhiều. Lắp ráp điện tử cần phòng sạch, chống tĩnh điện và thiết bị đo kiểm, nên quy mô tối thiểu lớn hơn. Xưởng gia đình chủ yếu ở mảng sửa chữa, quấn biến áp nhỏ, lắp bảng điện, làm đèn trang trí.