Nhà máy thức ăn chăn nuôi biến các nguyên liệu như ngô, khô dầu đậu tương, cám gạo, bột cá và premix vitamin khoáng thành thức ăn viên hoặc thức ăn bột theo công thức cho từng loài, từng giai đoạn nuôi. Dây chuyền cốt lõi gồm tiếp nhận và kiểm nguyên liệu, nghiền, cân định lượng, trộn, ép viên hoặc ép đùn, làm nguội, đóng bao. Chất lượng thức ăn quyết định phần lớn kết quả của người chăn nuôi, nên đây là ngành kiểm soát nguyên liệu rất kỹ.
Bài đi qua nhà máy theo dòng nguyên liệu, giải thích vì sao nhà máy hay đặt gần cảng, công thức được lập ra sao ở mức nguyên lý, khác biệt giữa thức ăn gia súc gia cầm và thức ăn thuỷ sản, cùng các nguy cơ an toàn đặc thù như bụi và silo. Phần đại lý phân phối thức ăn thuộc chủ đề khác; ở đây là nhà máy.
Nguyên liệu: phần lớn đến từ cảng biển
Thức ăn chăn nuôi gồm ba nhóm nguyên liệu. Nhóm cung cấp năng lượng như ngô, tấm, cám gạo, sắn lát, lúa mì. Nhóm cung cấp đạm như khô dầu đậu tương, bột cá, bột thịt xương, khô dầu cải, bã ngô sau chưng cất. Nhóm vi lượng gồm premix vitamin, khoáng, axit amin tổng hợp, chất bổ sung theo công thức. Ngô và khô đậu tương chiếm khối lượng lớn nhất trong phần lớn công thức.
Một phần đáng kể ngô và phần lớn khô đậu tương dùng cho thức ăn chăn nuôi ở Việt Nam là hàng nhập khẩu, về theo tàu hàng rời. Vì thế nhiều nhà máy lớn đặt gần cảng, như ở Hải Phòng, vùng TP.HCM mở rộng, Đồng Nai, Tây Ninh (gồm Long An cũ), hoặc dọc các tuyến sông có cảng thuỷ. Nguyên liệu trong nước như cám gạo, tấm, sắn lát lại đến từ đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên và các vùng trồng sắn.
Nhà máy cũng phải ở gần vùng chăn nuôi để giao thức ăn hằng tuần. Các vùng chăn nuôi heo, gia cầm tập trung như Đồng Nai, các tỉnh đồng bằng sông Hồng và vùng nuôi thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long đều có nhà máy thức ăn đi kèm.
Tiếp nhận và kiểm nguyên liệu: cửa quan trọng nhất
Mỗi xe, mỗi sà lan nguyên liệu về nhà máy được cân, lấy mẫu, kiểm nhanh độ ẩm, tạp chất, hạt hư, mùi lạ trước khi cho xả vào kho hay silo. Với ngô và các loại hạt, chỉ tiêu được quan tâm hàng đầu là độc tố nấm mốc, đặc biệt aflatoxin, vì nó gây hại cho vật nuôi và có thể tồn dư theo chuỗi thức ăn.
Phòng thí nghiệm nhà máy phân tích thêm hàm lượng đạm, béo, xơ, tro của từng lô để cập nhật vào hệ thống lập công thức, vì cùng là khô đậu tương nhưng mỗi lô có hàm lượng đạm khác nhau. Lô không đạt được trả lại hoặc tách riêng xử lý theo quy trình, không được trộn pha loãng với lô tốt để lách ngưỡng.
Nguyên liệu được cất trong silo thép có hệ thống thông gió, đo nhiệt độ theo chiều cao để phát hiện điểm nóng do hạt ẩm lên men, hoặc trong kho phẳng xếp bao. Quản lý xuất nhập kho theo nguyên tắc vào trước ra trước giúp hạn chế nguyên liệu để lâu bị mốc, mọt.
Dây chuyền thức ăn viên cho gia súc, gia cầm
Dây chuyền chuẩn của nhà máy thức ăn viên đi theo trình tự dưới đây. Nhà máy hiện đại điều khiển gần như toàn bộ từ phòng điều khiển trung tâm.
- Làm sạch nguyên liệu bằng sàng và nam châm để loại tạp chất, kim loại trước khi nghiền.
- Nghiền bằng máy nghiền búa tới độ mịn theo yêu cầu của từng loại thức ăn; thức ăn heo con, gà con cần mịn hơn thức ăn vật nuôi lớn.
- Cân định lượng từng nguyên liệu vào cân mẻ theo công thức; vi lượng như premix được cân bằng cân nhỏ chính xác riêng.
- Trộn trong máy trộn để mọi thành phần phân bố đều, kể cả lượng vi lượng rất nhỏ; bổ sung chất lỏng như dầu, mật rỉ trong lúc trộn.
- Điều hoà bằng hơi nước nóng để hồ hoá một phần tinh bột, làm mềm hỗn hợp và giảm vi sinh.
- Ép viên qua khuôn vòng có nhiều lỗ, dao cắt viên theo chiều dài định trước.
- Làm nguội và làm khô viên bằng tháp làm nguội ngược dòng, rồi bẻ mảnh cho gia cầm non nếu cần, sàng loại bột vụn quay lại ép.
- Phủ dầu hoặc chất bổ sung nhạy nhiệt sau ép nếu công thức yêu cầu, rồi đóng bao, khâu bao, in lô và xếp pallet hoặc xuất rời bằng xe bồn.
Điều hoà và ép viên là hai bước quyết định độ cứng, độ bền viên và mức hao bột khi vận chuyển. Viên bở thì vụn trong bao, vật nuôi kén ăn; viên quá cứng thì gà con khó mổ. Người vận hành ép viên giỏi là người được nhà máy giữ lâu.
Thức ăn thuỷ sản: ép đùn và viên nổi
Thức ăn cho cá và tôm khác thức ăn gia súc ở chỗ phải bền trong nước. Thức ăn cá thường là viên nổi hoặc viên chìm chậm làm bằng máy ép đùn: hỗn hợp nguyên liệu nghiền rất mịn được trộn, điều hoà, rồi đẩy qua trục vít trong buồng có nhiệt và áp suất cao, khi ra khỏi khuôn hơi nước giãn nở làm viên phồng xốp và nổi. Viên được sấy khô, làm nguội, phủ dầu.
Thức ăn tôm thường là viên chìm nhỏ, phải giữ được hình dạng trong nước đủ lâu cho tôm ăn, nên dùng chất kết dính và quy trình điều hoà, ép, sấy kéo dài hơn. Độ mịn nguyên liệu với thức ăn tôm rất cao để viên mịn và bền.
Nhà máy thức ăn thuỷ sản tập trung nhiều ở đồng bằng sông Cửu Long, gần vùng nuôi cá tra và tôm, cùng các nhà máy ở vùng TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh. Phần nguyên liệu bột cá đôi khi đến từ chính phụ phẩm của nhà máy chế biến thuỷ sản, nối hai ngành với nhau. Vì nguyên liệu thức ăn thuỷ sản giàu đạm và dầu, kho và dây chuyền phải chống ôi, chống mốc kỹ hơn thức ăn gia súc, nhất là trong mùa nồm ẩm.
Các dạng sản phẩm và người dùng
Nhà máy thức ăn không chỉ bán một loại. Bảng dưới tóm các dạng sản phẩm chính và ai thường mua.
| Dạng sản phẩm | Là gì | Thường dành cho |
|---|---|---|
| Thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh | Đủ dinh dưỡng, cho ăn trực tiếp không cần trộn thêm | Trang trại, hộ nuôi công nghiệp |
| Thức ăn đậm đặc | Giàu đạm và vi lượng, người nuôi trộn thêm ngô, cám tự có | Hộ chăn nuôi có sẵn nguyên liệu năng lượng |
| Premix | Hỗn hợp vitamin, khoáng, phụ gia với chất mang, dùng lượng rất nhỏ | Nhà máy thức ăn khác, trang trại tự phối trộn |
| Thức ăn thuỷ sản viên nổi, viên chìm | Ép đùn hoặc ép viên đặc biệt bền trong nước | Ao nuôi cá, tôm |
| Thức ăn cho thú cưng | Ép đùn, phủ hương vị, đóng gói nhỏ | Thị trường bán lẻ |
Công thức cho mỗi loài và giai đoạn nuôi được các chuyên gia dinh dưỡng vật nuôi lập dựa trên nhu cầu dinh dưỡng và giá nguyên liệu, thường bằng phần mềm tối ưu công thức. Khi giá nguyên liệu đổi, công thức được điều chỉnh nhưng phải giữ các chỉ tiêu dinh dưỡng cam kết trên nhãn.
Quy định và những điều cấm trong ngành
Ngành thức ăn chăn nuôi được quản lý theo Luật Chăn nuôi 2018: cơ sở sản xuất phải đáp ứng điều kiện, sản phẩm phải công bố tiêu chuẩn áp dụng và ghi nhãn đúng, một số chất bị cấm sử dụng trong thức ăn chăn nuôi, và việc dùng kháng sinh trong thức ăn bị hạn chế chặt theo lộ trình. Văn bản hướng dẫn thay đổi theo thời gian, nên cơ sở cần kiểm quy định hiện hành.
Với nhà máy, điều này có nghĩa thực tế là phải kiểm soát nguyên liệu đầu vào để không lẫn chất cấm, quản lý chặt các mẻ có thuốc thú y nếu được phép, vệ sinh dây chuyền giữa các mẻ để tránh nhiễm chéo, và giữ hồ sơ truy xuất từng lô thành phẩm về lô nguyên liệu. Thức ăn cho các loài khác nhau chạy chung dây chuyền phải được sắp thứ tự hợp lý.
Người mua thức ăn có quyền yêu cầu xem công bố tiêu chuẩn, phiếu kiểm nghiệm lô và hướng dẫn sử dụng. Thức ăn không rõ nguồn, không nhãn là rủi ro lớn cho đàn vật nuôi và cho chuỗi thực phẩm phía sau.
An toàn trong nhà máy: bụi, silo và máy móc
Nhà máy thức ăn chăn nuôi là môi trường nhiều bụi hữu cơ từ nghiền và vận chuyển nguyên liệu. Bụi ảnh hưởng đường hô hấp của công nhân, và khi tích tụ trong không gian kín như hố gàu tải, buồng lọc bụi, thùng chứa, có thể gây cháy nổ bụi nếu gặp tia lửa từ ma sát, tĩnh điện hoặc thiết bị điện hỏng. Hút bụi tại nguồn, vệ sinh định kỳ, thiết bị điện phù hợp môi trường bụi là các biện pháp cơ bản.
Silo là không gian hạn chế với nhiều nguy cơ: nguyên liệu bám thành có thể sụp vùi người, khí thiếu oxy hoặc khí độc từ hạt lên men, ngã từ trên cao. Việc vào silo phải có giấy phép làm việc, đo khí, dây cứu sinh và người giám sát bên ngoài. Đây là nguy cơ đặc thù đã gây nhiều tai nạn nghiêm trọng trong ngành nông sản trên thế giới.
Máy nghiền, máy ép viên, vít tải, băng tải có bộ phận quay cần che chắn và quy trình ngắt khoá năng lượng khi bảo trì. Nồi hơi cung cấp hơi cho điều hoà là thiết bị áp lực phải kiểm định. Các yêu cầu này theo nguyên lý của Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 và Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ 2024; chi tiết nên kiểm văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Thức ăn đậm đặc khác thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh thế nào?
Thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh đã đủ dinh dưỡng, cho vật nuôi ăn trực tiếp. Thức ăn đậm đặc chứa nhiều đạm và vi lượng, người nuôi phải trộn thêm nguyên liệu năng lượng như ngô, cám theo tỷ lệ hướng dẫn. Đậm đặc hợp với hộ có sẵn nguyên liệu nhưng đòi hỏi trộn đúng cách.
Vì sao nhà máy thức ăn chăn nuôi hay đặt gần cảng?
Vì phần lớn khô đậu tương và một phần đáng kể ngô dùng trong thức ăn chăn nuôi là hàng nhập khẩu theo tàu hàng rời. Đặt gần cảng giúp giảm chi phí vận chuyển nguyên liệu khối lượng lớn. Nhà máy cũng cần gần vùng chăn nuôi để giao thành phẩm.
Aflatoxin là gì và vì sao nhà máy kiểm kỹ?
Aflatoxin là độc tố do một số loại nấm mốc sinh ra trên hạt như ngô, lạc khi bảo quản ẩm. Nó gây hại cho gan của vật nuôi, làm giảm sức khoẻ đàn, và có thể tồn dư qua sữa. Nhà máy kiểm từng lô nguyên liệu và từ chối lô vượt ngưỡng cho phép.
Ép viên và ép đùn khác nhau thế nào?
Ép viên nén hỗn hợp đã điều hoà qua khuôn vòng thành viên chắc, dùng chủ yếu cho gia súc, gia cầm. Ép đùn đẩy hỗn hợp qua trục vít ở nhiệt độ và áp suất cao hơn, viên phồng xốp khi ra khỏi khuôn, dùng cho thức ăn cá nổi và thức ăn thú cưng.
Người chăn nuôi có thể tự phối trộn thức ăn không?
Có thể, với premix hoặc thức ăn đậm đặc và nguyên liệu tự có, nhưng cần công thức phù hợp, cân chính xác, trộn đều và kiểm soát nguyên liệu mốc. Trộn không đều các vi lượng có thể gây thiếu hoặc thừa chất. Nên tham khảo cán bộ kỹ thuật chăn nuôi khi tự phối trộn.
Vào silo nguyên liệu nguy hiểm thế nào?
Nguyên liệu bám thành silo có thể sụp xuống vùi người, lớp hạt bên dưới có thể chảy như cát lún khi mở cửa xả, và không khí trong silo có thể thiếu oxy hoặc có khí độc. Vì vậy vào silo phải theo quy trình làm việc trong không gian hạn chế, có giám sát và phương án cứu.
