Gỗ mỹ nghệ và đồ thờ là mảng sản xuất mà giá trị nằm chủ yếu ở bàn tay thợ: một bức hoành phi, bộ sập hay pho tượng đi qua các bước chọn gỗ, vẽ mẫu, đục phá, chạm tinh, lắp ghép và hoàn thiện bề mặt. Máy CNC chạm khắc đã làm thay phần lớn khâu đục phá, nhưng khâu chạm tinh và hoàn thiện vẫn quyết định món đồ đẹp hay chỉ đúng hình.
Ngành này tập trung ở các làng nghề phía Bắc và một số làng ở miền Trung, quy mô chủ yếu là hộ gia đình, tổ thợ và công ty vừa. Bài này đi qua chuỗi công đoạn, các kiểu cơ sở, những làng nghề nổi tiếng mà người trong nghề đều biết, và vì sao ngành này khó lên quy mô nhà máy.
Một món đồ gỗ mỹ nghệ đi qua những bước nào
Lấy ví dụ một bức cửa võng chạm hoa lá. Thứ tự công việc ở một xưởng làng nghề thường như sau:
- Chọn và pha gỗ. Thợ cả chọn tấm gỗ đủ dày, ít mắt, vân thuận chiều chạm, rồi pha thành phôi đúng kích thước. Gỗ phải khô; gỗ còn ẩm chạm xong sẽ nứt theo đường chạm sâu.
- Vẽ hoặc dán mẫu. Mẫu hoa văn được vẽ lên giấy rồi dán lên phôi, hoặc vẽ thẳng lên gỗ. Ở xưởng có máy, mẫu được dựng thành tệp ba chiều cho CNC.
- Đục phá. Bóc bỏ phần gỗ thừa để lộ khối lớn của hoa lá, rồng mây. Đây là khâu máy CNC thay thế nhiều nhất.
- Chạm tinh và kênh bong. Thợ chạm từng cánh hoa, vảy rồng, đường gân lá; kênh bong là kỹ thuật chạm nhiều lớp nổi chồng lên nhau, nhìn thấy chiều sâu. Đây là khâu tách thợ giỏi với thợ thường.
- Lắp ghép. Đồ lớn như sập, tủ, khám được ghép bằng mộng, hạn chế đinh vít, để tháo lắp và vận chuyển.
- Làm nhẵn và hoàn thiện bề mặt. Đánh giấy ráp, rồi phủ tuỳ dòng hàng: đánh dầu, phun sơn PU, đánh vecni, sơn son thếp vàng hay thếp bạc.
- Kiểm và đóng gói. Đồ chạm có nhiều chi tiết mảnh dễ gãy, nên đóng gói kỹ quan trọng không kém khâu chạm.
Mỗi bước có thể do một hộ khác nhau trong cùng làng làm. Một xưởng nhận đơn có thể thuê hộ khác đục phá, thuê hộ khác chạm tinh, rồi tự lắp ráp và hoàn thiện. Mạng lưới này là sức mạnh của làng nghề, nhưng cũng là lý do chất lượng khó đồng đều.
Máy CNC chạm khắc thay được gì và không thay được gì
Máy CNC nhiều đầu có thể chạm cùng lúc nhiều phôi giống nhau theo tệp mẫu, chạy cả đêm không nghỉ. Với hàng lặp lại như song cửa, chân bàn, khung tranh, phù điêu cỡ vừa, máy giúp giảm thời gian đục phá xuống chỉ còn một phần nhỏ, và giúp xưởng nhận được đơn số lượng mà trước đây không kham nổi.
Giới hạn của máy nằm ở chỗ mũi dao chỉ đi được theo hướng nhất định. Những chỗ khoét sâu, chạm lộng xuyên thủng nhiều tầng, đường lượn uốn ngược chiều thì máy không vào được hoặc để lại vết gợn. Thợ phải chạm lại bằng tay. Đồ "máy chạm hoàn toàn" thường nhận ra được qua những đường nét cứng, đều, thiếu độ sâu ở chỗ khuất.
Ở góc xí nghiệp, máy CNC làm thay đổi cơ cấu nghề: cần ít thợ đục phá hơn, cần thêm người dựng mẫu ba chiều và vận hành máy, còn thợ chạm tinh giỏi lại càng khan. Khi đi thăm một xưởng, bạn có thể hỏi thẳng tỷ lệ máy và tay trong từng dòng hàng; xưởng tử tế không ngại nói, và chính điều đó giúp hai bên thống nhất được chất lượng mong đợi.
Những làng nghề chạm khắc, đồ gỗ nổi tiếng theo tỉnh hiện hành
Bảng chỉ liệt kê các làng mà người trong nghề đều biết, ghi theo đơn vị hành chính hiện nay. Trong mỗi làng có rất nhiều cơ sở với chất lượng khác nhau.
| Làng nghề | Tỉnh hiện nay | Thế mạnh quen thuộc |
|---|---|---|
| Đồng Kỵ | Bắc Ninh | Đồ gỗ mỹ nghệ cao cấp: tủ, sập, salon chạm, đồ thờ |
| Phù Khê | Bắc Ninh | Chạm khắc gỗ, đồ thờ, đồ trang trí |
| Sơn Đồng | Hà Nội | Tượng gỗ, đồ thờ sơn son thếp vàng |
| La Xuyên | Ninh Bình (Nam Định cũ) | Chạm khắc gỗ, đồ mỹ nghệ, đồ thờ |
| Kim Bồng | Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) | Mộc truyền thống, đồ gỗ, mô hình thuyền, chạm khắc |
Ngoài các làng trên còn nhiều làng mộc, làng chạm khác ở Hà Nội, Bắc Ninh, Ninh Bình, Thanh Hoá và miền Trung. Khi nghe một làng được giới thiệu là "nổi tiếng", bạn nên hỏi nổi tiếng về dòng hàng nào, vì mỗi làng thường mạnh ở vài sản phẩm, không mạnh ở tất cả. Cũng nên nhớ tên làng không phải là bảo đảm chất lượng: hàng mang tên một làng nổi tiếng có thể được làm ở nơi khác, và ngược lại.
Gỗ nguyên liệu: chuyện loài gỗ và giấy tờ
Mỗi dòng hàng gắn với một vài loài gỗ quen. Đồ thờ hay dùng gỗ mít, gụ, hương; đồ mỹ nghệ cao cấp dùng các loài gỗ cứng, vân đẹp; tượng nhỏ dùng gỗ dễ chạm. Người đặt hàng thường chỉ định loài gỗ, và đó là lý do chuyện tráo gỗ hay xảy ra ở mảng này.
Một số loài gỗ quý chịu kiểm soát đặc biệt. Nhiều loài gỗ quý thuộc danh mục kiểm soát trong nước hoặc của Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài nguy cấp. Mua bán, vận chuyển, xuất khẩu đồ làm từ các loài này cần hồ sơ riêng. Danh mục thay đổi, nên xưởng cần kiểm bản hiện hành trước khi nhận đơn có loài gỗ lạ.
Hồ sơ nguồn gốc là chỗ yếu của làng nghề. Hộ nhỏ thường mua gỗ qua nhiều lớp trung gian, giấy tờ không đủ. Với hàng bán trong nước có thể chưa thành vấn đề, nhưng khi đi xuất khẩu thì đây là rào cản đầu tiên. Luật Lâm nghiệp 2017 đặt nguyên tắc hồ sơ nguồn gốc theo chuỗi; xưởng muốn lớn lên phải bắt đầu giữ hoá đơn, bảng kê lâm sản cho từng lô.
Độ ẩm gỗ ở hàng mỹ nghệ ít được kiểm. Nhiều xưởng vẫn phơi gỗ tự nhiên. Đồ mang vào nhà có điều hoà hoặc đưa ra phía Nam khô nóng dễ nứt chân, hở mộng. Xưởng làm bài bản ngày càng đầu tư lò sấy nhỏ hoặc mua gỗ đã sấy.
Các kiểu cơ sở trong ngành gỗ mỹ nghệ và đồ thờ
Cùng một làng nghề có nhiều kiểu cơ sở đứng ở các mắt xích khác nhau. Biết mình đang nói chuyện với kiểu nào giúp bạn hỏi đúng câu và kỳ vọng đúng mức.
| Kiểu cơ sở | Việc chính | Điểm mạnh | Điểm cần hỏi kỹ |
|---|---|---|---|
| Hộ thợ chạm | Nhận chạm tinh hoặc đục phá thuê cho xưởng khác | Tay nghề, giá công linh hoạt | Không nhận trọn gói, không lo gỗ và hoàn thiện |
| Hộ có máy CNC | Đục phá bằng máy cho cả làng | Nhanh, đều, chạy số lượng | Chỉ làm phần thô, phụ thuộc tệp mẫu |
| Xưởng nhận đơn trọn gói | Mua gỗ, chia việc cho các hộ, tự lắp ráp và hoàn thiện | Một đầu mối cho khách | Kiểm soát chất lượng các khâu thuê ngoài |
| Công ty có nhà xưởng riêng | Tự làm phần lớn khâu, có buồng sơn, kho gỗ, hồ sơ | Ổn định, nhận được đơn xuất khẩu | Ít nhận đơn đơn chiếc, giá cao hơn hộ |
| Nghệ nhân, xưởng tác phẩm | Làm đồ đơn chiếc giá trị cao, tượng, phù điêu | Tay nghề và thẩm mỹ | Thời gian dài, không làm hàng loạt |
Phần lớn đơn hàng đồ thờ trong nước đi qua kiểu xưởng nhận đơn trọn gói. Với kiểu này, câu hỏi quan trọng nhất là ai chạm tinh món đồ của bạn và ai kiểm trước khi giao, vì xưởng có thể đổi hộ thợ theo mùa vụ mà khách không biết.
Vì sao ngành gỗ mỹ nghệ khó lên quy mô nhà máy
Lý do đầu tiên là giá trị nằm ở tay nghề, mà tay nghề không nhân bản được như dây chuyền. Một thợ chạm giỏi cần nhiều năm học việc, và số người trẻ theo nghề không nhiều. Máy CNC giải quyết được phần thô, không giải quyết được phần tinh.
Lý do thứ hai là đơn hàng phân mảnh: mỗi khách muốn một kích thước, một mẫu, một màu khác nhau. Nhà máy kiểu công nghiệp sống nhờ lặp lại, còn đồ mỹ nghệ sống nhờ khác biệt.
Lý do thứ ba là mặt bằng và môi trường. Xưởng làng nghề thường nằm ngay trong nhà ở, bụi gỗ và hơi sơn ảnh hưởng tới cả khu dân cư. Khi muốn mở rộng thì phải chuyển ra cụm sản xuất, kéo theo chi phí và thủ tục môi trường. Những xưởng đã đi qua bước này thường chuyển từ hộ kinh doanh sang công ty, có nhà xưởng riêng, buồng sơn, hệ thống hút bụi, và bắt đầu nhận được đơn của khách lớn hơn. Chuyện chuyển đổi mô hình pháp lý và chuyện dời xưởng khỏi khu dân cư được bàn kỹ ở hai bài khác trong cùng danh mục.
Đi tìm xưởng gỗ mỹ nghệ: nhìn gì để biết năng lực thật
Người đặt hàng lần đầu thường bị cuốn vào showroom. Những điểm dưới đây cho biết nhiều hơn:
- Hỏi xưởng tự làm khâu nào, thuê hộ khác khâu nào. Câu trả lời thẳng thắn là dấu hiệu tốt.
- Xin xem hàng đang chạm dở, không chỉ hàng đã hoàn thiện. Đường đục ở hàng dở cho thấy tay nghề thật.
- Nhìn kho gỗ: có phân loài, có kê cao, có che mưa nắng, có sổ nhập gỗ hay không.
- Hỏi về hoàn thiện bề mặt: sơn ở buồng phun có hút hơi sơn hay phun ngoài sân; thếp vàng làm tại chỗ hay thuê ngoài.
- Hỏi về đóng gói và vận chuyển đồ lớn: đã từng gửi đi xa chưa, đóng khung gỗ hay thùng carton.
- Hỏi xem xưởng đã có đơn xuất khẩu chưa; nếu có, xưởng sẽ quen với chuyện hồ sơ nguồn gốc và kiểm ẩm.
Nếu bạn là chủ xưởng gỗ mỹ nghệ muốn được người mua tìm thấy theo ngành và theo tỉnh, có thể để lại thông tin ở khung cuối trang để Xí Nghiệp liên hệ lại.
Câu hỏi thường gặp
Đồ gỗ chạm bằng máy CNC có bị coi là hàng kém không?
Không. Phần lớn đồ chạm hiện nay đều đục phá bằng máy rồi thợ chạm tinh bằng tay, và đó là cách làm hợp lý. Điều cần rõ ràng là tỷ lệ máy và tay để giá và kỳ vọng khớp nhau, chứ không phải máy hay tay cái nào tốt hơn.
Sơn son thếp vàng là gì trong xưởng đồ thờ?
Đây là kỹ thuật phủ sơn màu đỏ son làm nền rồi dán những lá vàng hoặc bạc quỳ rất mỏng lên các chi tiết chạm, sau đó phủ lớp bảo vệ. Kỹ thuật này đòi hỏi tay nghề riêng, thường do thợ chuyên làm, và làng Sơn Đồng ở Hà Nội nổi tiếng về mảng này.
Vì sao đồ gỗ mỹ nghệ mua ở miền Bắc mang vào miền Nam hay bị nứt?
Gỗ phơi hoặc sấy chưa tới ở khí hậu ẩm miền Bắc sẽ tiếp tục mất nước khi vào môi trường khô nóng hoặc phòng điều hoà, gây co rút và nứt ở chỗ chạm sâu hoặc mộng ghép. Xưởng có lò sấy và kiểm ẩm trước khi chạm sẽ hạn chế được lỗi này.
Xưởng gỗ mỹ nghệ có cần giấy tờ nguồn gốc gỗ khi bán trong nước không?
Có. Nguyên tắc hồ sơ nguồn gốc lâm sản áp dụng cho cả mua bán trong nước, không chỉ khi xuất khẩu. Với các loài gỗ thuộc danh mục kiểm soát, yêu cầu còn chặt hơn. Chủ xưởng nên kiểm quy định hiện hành và giữ chứng từ mua gỗ theo từng lô.
Người trẻ học nghề chạm khắc gỗ bắt đầu từ đâu?
Cách phổ biến vẫn là theo học một thợ cả hoặc một xưởng ở làng nghề, bắt đầu từ việc pha gỗ, đánh giấy ráp, đục phá rồi mới được chạm tinh. Một số trường nghề có lớp mộc, chạm khắc, nhưng tay nghề thật vẫn phải luyện nhiều năm ở xưởng.