Gốm sứ được làm qua năm nhóm công đoạn: chuẩn bị đất, tạo hình, phơi sấy và sửa mộc, trang trí và tráng men, rồi nung. Điều làm nên khác biệt giữa sành, gốm đất nung, sành sứ và sứ nằm ở thành phần đất và nhiệt độ nung; điều làm nên khác biệt giữa xưởng làng nghề và nhà máy nằm ở cách tạo hình và loại lò.
Việt Nam có cả hai thế giới: những làng gốm hàng trăm năm vẫn làm tay, và các nhà máy sứ gia dụng chạy dây chuyền khuôn và lò liên tục. Bài này giải thích chuỗi công đoạn chung, rồi đặt từng kiểu cơ sở và từng làng gốm nổi tiếng vào đúng chỗ của nó.
Đất và men: nguyên liệu quyết định loại gốm
Gốm đất nung dùng đất sét thường, nung ở nhiệt độ thấp, xương xốp, hút nước; đó là chậu cảnh, ngói, gạch gốm trang trí. Sành dùng đất sét chịu lửa hơn, nung cao hơn, xương chắc, gõ kêu; đó là chum vại, bình men da lươn. Sành sứ và sứ cần cao lanh, tràng thạch, thạch anh phối theo tỷ lệ, nung ở nhiệt độ cao để xương kết khối, ít hút nước, có độ trắng và độ thấu quang khác nhau.
Ở xưởng, đất nguyên liệu phải qua làm đất: ngâm, đánh tan, lọc bỏ sạn và tạp chất, để lắng, ép bớt nước, rồi ủ cho dẻo đều. Ở nhà máy, khâu này thành dây chuyền nghiền bi, sàng, khử từ để loại sắt, ép lọc và luyện đất chân không. Đất làm không kỹ sẽ cho sản phẩm có bọt khí, nổ trong lò, hoặc có chấm đen do sắt.
Men là lớp thuỷ tinh mỏng phủ lên xương gốm sau khi nung. Men pha từ tràng thạch, thạch anh, đá vôi, cao lanh và các ôxit tạo màu. Men truyền thống như men tro, men rạn, men lam là bí quyết riêng của từng lò; nhà máy thường dùng men pha sẵn hoặc pha theo công thức cố định, kiểm bằng mẫu thử mỗi mẻ. Với đồ đựng thức ăn, men và màu vẽ phải đạt giới hạn thôi nhiễm kim loại nặng, và đây là điều khách mua gốm gia dụng hay hỏi nhất.
Bốn cách tạo hình và nơi dùng mỗi cách
Tạo hình là chỗ phân biệt rõ nhất giữa làm tay và làm công nghiệp. Một xưởng có thể dùng cùng lúc nhiều cách cho các dòng hàng khác nhau.
| Cách tạo hình | Làm thế nào | Hợp với | Thường thấy ở |
|---|---|---|---|
| Vuốt trên bàn xoay | Thợ vuốt khối đất trên bàn quay | Bình, lọ, bát mỹ nghệ, hàng ít | Xưởng làng nghề, xưởng gốm thủ công |
| Nặn tay, đắp nặn | Nặn từng khối, đắp thêm chi tiết | Tượng, đồ trang trí, gốm đặc trưng địa phương | Làng gốm truyền thống, nghệ nhân |
| In khuôn, đổ rót | Ép đất dẻo vào khuôn hoặc rót hồ đất lỏng vào khuôn thạch cao | Đồ nhiều chi tiết, hàng loạt vừa | Xưởng vừa, nhà máy sứ mỹ nghệ |
| Lăn ép, ép khuôn tự động | Máy lăn ép đĩa, bát; máy ép đẳng tĩnh | Bát đĩa sứ gia dụng số lượng lớn | Nhà máy sứ gia dụng |
Khuôn thạch cao là "tài sản ẩn" của xưởng gốm. Khuôn mòn sau một số lần rót, nên xưởng làm hàng loạt phải có người làm khuôn và kho khuôn mẹ. Khi đặt hàng theo mẫu riêng, chi phí và thời gian làm khuôn là một phần lớn của đơn đầu tiên.
Phơi sấy, sửa mộc và trang trí: những khâu tốn tay nhất
Sau khi tạo hình, sản phẩm còn ướt gọi là mộc. Mộc phải được phơi hoặc sấy từ từ cho nước thoát đều; khô quá nhanh ở mặt ngoài trong khi lõi còn ướt là nguyên nhân hàng đầu gây nứt. Làng nghề thường phơi mộc trên giá trong nhà, tránh gió lùa và nắng gắt; nhà máy dùng buồng sấy có kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm, cho sản phẩm đi qua băng chuyền.
Khi mộc đạt độ cứng vừa phải, thợ sửa mộc gọt bavia, làm nhẵn miệng, gắn quai, khoét đáy. Đây là khâu tốn nhiều công tay ngay cả ở nhà máy, vì mỗi đường ráp khuôn để lại vết cần xoá. Sửa mộc kỹ hay ẩu nhìn thấy ngay ở vành miệng và chân đế sản phẩm thành phẩm.
Trang trí có nhiều cách: vẽ tay bằng bút lông dưới men hoặc trên men, in chuyển hình bằng decal gốm, khắc chìm, đắp nổi, phun men nhiều màu. Vẽ tay cho giá trị cao nhưng không đều; decal cho hàng loạt đồng nhất. Nhiều xưởng kết hợp cả hai: hoạ tiết chính in decal, thợ vẽ thêm điểm nhấn. Với đơn hàng có hoạ tiết riêng của khách, khâu thiết kế decal hoặc đào tạo thợ vẽ theo mẫu thường mất thời gian hơn người đặt hàng dự tính.
Lò nung: từ lò củi đến lò ga và lò điện
Lò củi, lò than truyền thống. Nhiệt độ không đều, mỗi mẻ một khác, cho ra những hiệu ứng men mà nhiều người yêu gốm tìm kiếm. Nhưng tỷ lệ hỏng cao, khói bụi lớn, và ở nhiều làng nghề đã dần được thay thế.
Nung lộ thiên. Một số làng như Bàu Trúc vẫn nung ngoài trời bằng rơm, củi, nhiệt độ thấp, giữ đúng tính chất gốm truyền thống của mình.
Lò ga. Kiểm soát nhiệt tốt hơn nhiều, sạch hơn, ít khói; phổ biến ở các làng gốm đã chuyển đổi như Bát Tràng. Lò ga kiểu hộp phù hợp với xưởng vừa và nhỏ, nạp và tháo từng mẻ.
Lò điện. Dễ điều khiển nhất, hợp với xưởng nhỏ, studio và mẫu thử; giới hạn ở kích thước buồng nung và chi phí điện.
Lò tuynel, lò con lăn liên tục. Sản phẩm chạy qua lò dài trên xe goòng hoặc con lăn, đi qua vùng sấy, vùng nung, vùng làm nguội. Đây là lò của nhà máy sứ gia dụng và gạch men, chạy liên tục ngày đêm, dừng lò là tốn kém lớn. Vì lò không được nguội giữa chừng, nhà máy phải lên kế hoạch sản xuất sao cho lò luôn có hàng, kể cả dịp lễ.
Đường cong nung. Dù lò loại nào, mỗi mẻ đều theo một đường cong nhiệt: lên nhiệt chậm ở giai đoạn đầu để nước và chất hữu cơ thoát hết, giữ nhiệt ở đỉnh để men chín, rồi hạ nhiệt có kiểm soát để tránh nứt do sốc nhiệt. Xưởng có ghi chép đường cong nung cho từng mẻ thì truy được nguyên nhân khi một mẻ hỏng.
Các làng gốm nổi tiếng theo tỉnh hiện hành
Bảng dưới chỉ nêu những làng gốm quen thuộc, mỗi làng một dòng gốm đặc trưng. Ghi theo đơn vị hành chính sau năm 2025.
| Làng gốm | Tỉnh hiện nay | Dòng gốm đặc trưng |
|---|---|---|
| Bát Tràng | Hà Nội | Gốm sứ gia dụng và mỹ nghệ, nhiều dòng men |
| Chu Đậu | Hải Phòng (Hải Dương cũ) | Gốm men lam vẽ tay, được phục hồi từ dòng gốm cổ |
| Phù Lãng | Bắc Ninh | Gốm sành, men da lươn, gốm đắp nổi |
| Thanh Hà | Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) | Gốm đất nung đỏ, đồ trang trí, gạch ngói |
| Bàu Trúc | Khánh Hoà (Ninh Thuận cũ) | Gốm Chăm nặn tay không dùng bàn xoay, nung lộ thiên |
| Biên Hoà | Đồng Nai | Gốm mỹ nghệ, men màu trang trí |
| Vùng gốm đỏ ven sông | Vĩnh Long | Gạch, gốm đất nung đỏ, lò gạch gốm truyền thống |
Bên cạnh làng nghề, các nhà máy sứ gia dụng lớn đã hoạt động lâu năm ở vùng Bình Dương cũ (nay thuộc TP.HCM) và vùng Hải Dương cũ (nay thuộc Hải Phòng). Khách tìm nguồn hàng số lượng lớn, đồng đều thường nhìn về nhà máy; khách tìm hàng mỹ nghệ, mẫu riêng, số lượng nhỏ thường nhìn về làng nghề.
Bốn kiểu cơ sở gốm và người mua nên tìm kiểu nào
Hộ và xưởng nhỏ ở làng nghề. Làm một vài công đoạn hoặc trọn gói cho dòng hàng hẹp, linh hoạt về mẫu, nhận đơn nhỏ. Phù hợp khi bạn cần hàng mỹ nghệ, quà tặng có chi tiết riêng, số lượng không lớn. Cần chấp nhận độ chênh màu và kích thước giữa các mẻ.
Xưởng vừa có lò ga riêng và đội làm khuôn. Đứng giữa làng nghề và nhà máy: nhận được đơn vài nghìn sản phẩm theo mẫu khách, có người thiết kế khuôn và thử men. Đây là nhóm mà nhiều thương hiệu đồ gia dụng nhỏ, quán cà phê, nhà hàng tìm đến khi muốn bộ bát đĩa riêng.
Nhà máy sứ gia dụng. Dây chuyền ép khuôn tự động, lò liên tục, phòng thí nghiệm kiểm men. Mạnh về số lượng lớn, đồng đều, đạt chỉ tiêu an toàn thực phẩm của thị trường khó tính. Thường có số lượng tối thiểu cao và ít nhận dáng sản phẩm mới chỉ cho một đơn nhỏ.
Đơn vị thương mại gốm. Gom hàng từ nhiều xưởng, có showroom, có khi đặt tên thương hiệu riêng. Không phải điều xấu, nhưng nếu bạn cần sửa mẫu hay xử lý lỗi men, nên biết xưởng thật đứng sau là ai để tránh truyền đạt qua nhiều lớp.
Tỷ lệ hỏng, bụi silic và những chuyện ít người kể
Gốm là ngành có tỷ lệ hỏng đáng kể ở mọi khâu: mộc nứt khi phơi, cong khi nung, men co, men chảy, dính đáy, lệch màu giữa các vị trí trong lò. Xưởng giỏi không phải xưởng không có hàng hỏng, mà là xưởng biết hàng hỏng ở khâu nào và giữ tỷ lệ ổn định. Khi đặt hàng, người mua nên hỏi về tỷ lệ này để lên kế hoạch số lượng thay vì chờ đến lúc ra lò mới bất ngờ thiếu hàng.
Chuyện thứ hai là sức khoẻ. Bụi từ khâu làm đất, mài men, chà mộc có chứa silic tự do, hít phải lâu ngày gây bệnh phổi nghề nghiệp. Lò nung tạo nhiệt cao và khí thải. Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 đặt nguyên tắc kiểm soát yếu tố có hại; trong thực tế, xưởng nghiêm túc sẽ làm ướt khi xử lý đất khô, có hút bụi ở khâu mài, và phát khẩu trang phù hợp. Đây là chỗ khách mua quốc tế hay hỏi khi đánh giá xưởng gốm.
Chuyện thứ ba là mẫu và màu. Màu men phụ thuộc vào nhiệt độ, không khí trong lò, vị trí xếp hàng. Đơn hàng yêu cầu màu đồng đều tuyệt đối thường cần thoả thuận khoảng chấp nhận bằng mẫu chuẩn được hai bên giữ, thay vì mô tả bằng lời.
Câu hỏi thường gặp
Sứ và sành sứ khác nhau thế nào?
Hai loại khác nhau chủ yếu ở thành phần đất và nhiệt độ nung. Sứ dùng nhiều cao lanh, nung cao, xương trắng, rất ít hút nước và có thể hơi thấu quang khi soi. Sành sứ có xương chắc nhưng thường không trắng và không thấu quang như sứ. Trong buôn bán, hai tên gọi này đôi khi bị dùng lẫn.
Vì sao Bát Tràng chuyển từ lò củi sang lò ga?
Lò ga kiểm soát nhiệt độ tốt hơn, tỷ lệ hỏng thấp hơn, ít khói bụi hơn và hợp với sản xuất số lượng lớn trong không gian chật của làng. Một số nghệ nhân vẫn giữ lò truyền thống cho dòng hàng đặc biệt, nhưng lò ga đã là phổ biến.
Đồ gốm gia dụng cần kiểm chỉ tiêu gì khi bán ra thị trường?
Chỉ tiêu khách hay hỏi nhất là thôi nhiễm chì và cadimi từ men và màu vẽ khi tiếp xúc thực phẩm. Ngoài ra còn độ bền sốc nhiệt, độ hút nước, khả năng dùng trong lò vi sóng và máy rửa bát. Yêu cầu cụ thể tuỳ thị trường, nên xưởng cần kiểm quy chuẩn hiện hành.
Xưởng gốm nhỏ nên chọn lò ga hay lò điện?
Lò điện dễ dùng, sạch, hợp với xưởng rất nhỏ, studio và làm mẫu. Lò ga có buồng nung lớn hơn, chi phí nhiên liệu mỗi mẻ thường hợp lý hơn khi làm số lượng và cho được một số hiệu ứng men khử. Lựa chọn còn phụ thuộc vào điều kiện an toàn khí ga tại chỗ.
Đặt gốm theo mẫu riêng vì sao đơn đầu thường lâu?
Xưởng phải làm mẫu, làm khuôn mẹ, rồi nhân khuôn sản xuất, thử men và nung thử nhiều mẻ để chốt màu. Mỗi vòng nung và sửa mất nhiều ngày. Từ đơn thứ hai, khi khuôn và công thức men đã có, thời gian rút ngắn đáng kể.
Gốm Bàu Trúc khác gì gốm các làng khác?
Gốm Bàu Trúc của người Chăm được nặn hoàn toàn bằng tay, người thợ đi vòng quanh khối đất thay vì dùng bàn xoay, và nung lộ thiên bằng rơm củi ở nhiệt độ thấp. Vì vậy mỗi sản phẩm có hình dáng và màu loang riêng, khác hẳn đồ làm bằng khuôn.