Lụa tơ tằm đi qua một chuỗi dài: trồng dâu, nuôi tằm lấy kén, ươm tơ từ kén thành sợi, se và chuẩn bị sợi, dệt thành vải, rồi nhuộm và hoàn tất. Mỗi khâu thường do một nhóm người, một vùng khác nhau đảm nhận. Thổ cẩm là một dòng khác: vải dệt hoa văn của các cộng đồng dân tộc, dùng sợi bông, sợi lanh hoặc sợi công nghiệp, dệt trên khung tay, gắn chặt với văn hoá từng tộc người.
Hai dòng này được xếp chung vì cùng là dệt thủ công truyền thống và đang cùng đối mặt câu hỏi: giữ nghề bằng cách nào khi máy dệt công nghiệp làm nhanh hơn và rẻ hơn. Bài này đi qua chuỗi sản xuất, vùng và các kiểu cơ sở, theo góc của người muốn hiểu ngành hoặc tìm nguồn hàng.
Chuỗi dâu tằm tơ từ ruộng tới tấm vải
Mỗi mắt xích có sản phẩm trung gian riêng được mua bán, nên một hộ có thể chỉ làm một khâu và vẫn sống được bằng nghề.
| Khâu | Sản phẩm | Ai thường làm | Điều quyết định chất lượng |
|---|---|---|---|
| Trồng dâu | Lá dâu | Nông hộ | Giống dâu, phân bón, không nhiễm thuốc trừ sâu |
| Nuôi tằm | Kén tằm | Nông hộ, tổ nuôi tằm | Giống tằm, vệ sinh nong nia, nhiệt độ và độ ẩm phòng nuôi |
| Ươm tơ | Tơ sống | Cơ sở ươm, nhà máy ươm tơ | Nấu kén đúng, kéo sợi đều, ít đứt |
| Chuẩn bị sợi | Sợi đã se, xe, đánh ống | Xưởng sợi, xưởng dệt | Độ xoắn, độ đều của sợi |
| Dệt | Vải mộc | Xưởng dệt, làng dệt | Mật độ sợi, kiểu dệt, khung dệt |
| Nhuộm, hoàn tất | Lụa thành phẩm | Xưởng nhuộm, xưởng dệt lớn | Thuốc nhuộm, độ bền màu, xử lý nước thải |
Chuỗi này rất nhạy với khâu đầu: lá dâu nhiễm thuốc trừ sâu từ ruộng bên cạnh có thể làm chết cả lứa tằm. Vì vậy vùng nuôi tằm thường cần sự đồng thuận của cả khu vực về cách dùng thuốc. Đây cũng là lý do nghề nuôi tằm khó tồn tại xen kẽ với vùng trồng rau màu phun thuốc thường xuyên.
Nuôi tằm và ươm tơ: khâu nông nghiệp và khâu công nghiệp
Nuôi tằm là việc của nông hộ, kéo dài vài tuần mỗi lứa, từ trứng nở thành tằm con, ăn lá dâu qua nhiều tuổi, rồi lên né nhả tơ làm kén. Người nuôi phải giữ phòng nuôi sạch, đủ thoáng, nhiệt độ ổn định, cho ăn đều. Một lứa tằm bị bệnh có thể mất trắng. Giống tằm và cách nuôi đã được cải tiến nhiều; nhiều nơi nuôi tằm con tập trung rồi giao cho hộ nuôi tiếp.
Ươm tơ là bước đầu tiên mang tính công nghiệp: kén được nấu cho keo tơ mềm ra, rồi người ươm tìm đầu sợi, gộp nhiều sợi tơ từ nhiều kén thành một sợi tơ sống, quấn lên guồng. Cơ sở ươm thủ công dùng bếp và guồng quay tay; nhà máy ươm tơ dùng máy ươm tự động, cho sợi đều hơn nhiều. Chất lượng tơ sống phụ thuộc vào kén và vào tay nghề ươm.
Lâm Đồng, đặc biệt vùng Bảo Lộc, là nơi tập trung trồng dâu, nuôi tằm và ươm tơ lớn của cả nước, với cả nhà máy ươm tơ và dệt lụa. Ở phía Bắc, nghề trồng dâu nuôi tằm còn ở một số vùng ven sông và đồng bằng, quy mô nhỏ hơn. Ươm tơ phát sinh nước thải có protein từ kén và mùi đặc trưng, nên cơ sở ươm cần chỗ xử lý nước thải phù hợp.
Dệt lụa: làng nghề, xưởng và các kiểu vải
Làng dệt lụa nổi tiếng. Vạn Phúc ở Hà Nội là làng lụa được biết đến rộng rãi nhất, với các loại lụa dệt hoa truyền thống. Nha Xá ở Ninh Bình (Hà Nam cũ) và Mã Châu ở Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) cũng là những làng dệt lụa lâu đời. Ở mỗi làng, bên cạnh hộ dệt còn nhiều cửa hàng bán vải nhập từ nơi khác, nên tên làng không bảo đảm nguồn gốc từng tấm vải.
Khung dệt. Khung dệt tay giờ chủ yếu còn ở hộ làm hàng đặc biệt; phần lớn xưởng dùng máy dệt cơ khí, nhiều nơi có máy dệt jacquard để dệt hoa văn. Máy dệt kiếm, máy dệt hiện đại thường thấy ở nhà máy lớn.
Kiểu vải. Từ cùng tơ tằm có thể dệt ra nhiều kiểu: lụa trơn, lụa hoa, đũi (dùng sợi tơ thô, mặt vải sần), sa, the, gấm. Mỗi kiểu cần sợi, mật độ và khung khác nhau.
Nhuộm. Lụa có thể nhuộm sợi trước khi dệt hoặc nhuộm vải sau khi dệt. Nhuộm tự nhiên bằng lá, vỏ cây, củ nâu cho màu trầm và được thị trường ngách ưa chuộng; nhuộm công nghiệp cho màu đều, bền và nhanh. Xưởng nhuộm nào cũng phải tính chuyện nước thải, và với lụa, thuốc nhuộm phải hợp với sợi protein, khác với thuốc nhuộm dùng cho sợi bông hay sợi tổng hợp. Nhuộm sai loại thuốc là màu loang hoặc phai nhanh sau vài lần giặt.
Thổ cẩm: dệt tay của các cộng đồng dân tộc
Thổ cẩm là vải dệt có hoa văn của các cộng đồng dân tộc ở miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và một số vùng khác. Mỗi tộc người có kỹ thuật, bảng màu và hoa văn riêng: có nơi dệt lanh rồi nhuộm chàm, vẽ sáp ong; có nơi dệt hoa văn trên khung có bàn đạp; có nơi dệt khung đeo lưng, người dệt ngồi dưới đất căng sợi bằng chính cơ thể mình.
Một số nơi đã thành điểm sản xuất được biết đến rộng rãi: Mai Châu ở Phú Thọ (Hoà Bình cũ) với thổ cẩm của người Thái; làng dệt Mỹ Nghiệp ở Khánh Hoà (Ninh Thuận cũ) với thổ cẩm của người Chăm; vùng Lùng Tám ở Tuyên Quang (Hà Giang cũ) với vải lanh của người Mông. Tại những nơi này, nghề dệt gắn với du lịch và hợp tác xã, có cả hộ dệt hàng truyền thống lẫn hộ dệt sản phẩm mới như túi, khăn, đồ trang trí.
Đặc trưng của sản xuất thổ cẩm là gần như không thể công nghiệp hoá mà vẫn giữ được giá trị. Một tấm vải dệt tay hoa văn phức tạp mất nhiều ngày. Trên thị trường có rất nhiều vải in hoặc dệt máy mô phỏng hoa văn thổ cẩm, rẻ hơn nhiều; ở góc sản xuất, đó là hai ngành khác nhau và cần được ghi rõ khi bán.
Các kiểu cơ sở trong ngành dệt truyền thống
Dù là lụa hay thổ cẩm, người tìm nguồn hàng sẽ gặp mấy kiểu cơ sở sau. Mỗi kiểu hợp với một loại đơn.
| Kiểu cơ sở | Thế mạnh | Giới hạn | Hợp với đơn |
|---|---|---|---|
| Hộ dệt tay | Hàng đặc trưng, hoa văn truyền thống, câu chuyện văn hoá | Sản lượng nhỏ, khó đồng đều | Quà tặng, sưu tầm, thời trang thiết kế ít số lượng |
| Hợp tác xã, tổ dệt | Gom được nhiều hộ, có đầu mối, có kiểm tra cơ bản | Phụ thuộc người điều hành | Đơn vừa có mẫu cố định |
| Xưởng dệt máy ở làng nghề | Sản lượng khá, đổi mẫu nhanh | Ít tính thủ công, cạnh tranh giá | Vải lụa cho may mặc, khăn |
| Nhà máy ươm tơ, dệt lụa | Sợi và vải đồng đều, kiểm soát chất lượng | Số lượng tối thiểu lớn | Vải cho nhãn thời trang, xuất khẩu |
Với thổ cẩm, khách đặt hàng số lượng nên làm việc qua hợp tác xã hoặc tổ dệt có người điều phối, để chia việc cho nhiều hộ và giữ mẫu đối chiếu. Đặt thẳng một hộ thường không đủ sản lượng và dễ trễ hẹn vì người dệt còn việc nương rẫy.
Đi thăm một cơ sở dệt: nhìn gì để biết năng lực thật
Khi đến một làng dệt hay một xưởng lụa, người tìm nguồn hàng dễ bị thu hút bởi quầy vải bày sẵn. Những điểm dưới đây cho biết nhiều hơn về năng lực sản xuất:
- Có khung dệt hoặc máy dệt đang chạy không, và bao nhiêu chiếc. Một cửa hàng không có khung dệt nào thì đó là nơi bán, không phải nơi dệt.
- Sợi lấy từ đâu: tự ươm, mua tơ sống trong nước hay mua sợi nhập. Câu trả lời cho biết cơ sở kiểm soát được chất lượng đến mức nào.
- Nhuộm ở đâu: tự nhuộm tại chỗ, thuê xưởng nhuộm hay mua vải đã nhuộm. Nếu tự nhuộm, nước thải được xử lý thế nào.
- Cơ sở có lưu mẫu vải theo từng lô, có ghi thành phần sợi trên phiếu giao hàng không.
- Với thổ cẩm, hỏi ai dệt, ở đâu, mất bao lâu cho một tấm; người điều phối biết rõ từng hộ dệt là dấu hiệu chuỗi có tổ chức.
- Hỏi về đơn lớn nhất cơ sở từng làm và thời gian giao. Con số cụ thể đáng tin hơn lời hứa chung chung.
Ở các làng dệt nổi tiếng, cần đặc biệt tỉnh táo với chuyện vải nhập từ nơi khác được bán dưới tên làng. Điều này không làm mất giá trị của làng nghề, nhưng người đặt hàng theo tiêu chí nguồn gốc cần biết rõ tấm vải mình mua được dệt ở đâu.
Ngành này đang đối mặt với gì
Dệt truyền thống tồn tại song song với dệt công nghiệp và chịu sức ép từ nhiều phía:
- Người dệt trẻ giảm: người trẻ đi làm nhà máy, nghề phụ thuộc vào thế hệ lớn tuổi.
- Hàng dệt máy, vải in mô phỏng chiếm phần lớn thị trường quà lưu niệm, làm khó hàng dệt tay thật.
- Vùng trồng dâu chịu cạnh tranh từ cây trồng khác có thu nhập ổn định hơn, và chịu rủi ro dịch bệnh tằm.
- Nhuộm và ươm tơ phát sinh nước thải cần xử lý, điều kiện mà nhiều hộ nhỏ chưa đáp ứng.
- Thị trường ngách lại đang mở: các nhãn thời trang bền vững, nhà thiết kế tìm vải tự nhiên, nhuộm tự nhiên, có câu chuyện nguồn gốc rõ ràng.
Với hộ và hợp tác xã, cơ hội nằm ở việc làm rõ được nguồn gốc: vải dệt tay ở đâu, sợi gì, nhuộm bằng gì, ai dệt. Đây chính là thông tin mà người mua có trách nhiệm cần, và cũng là thông tin một danh bạ xí nghiệp nên trình bày được.
Câu hỏi thường gặp
Một kén tằm cho bao nhiêu sợi tơ?
Mỗi con tằm nhả một sợi tơ liên tục để làm kén, sợi rất dài nhưng rất mảnh, nên khi ươm phải gộp sợi từ nhiều kén lại thành một sợi tơ sống đủ bền để dệt. Độ dài và chất lượng sợi tuỳ giống tằm và điều kiện nuôi.
Đũi khác lụa như thế nào ở góc sản xuất?
Đũi dệt từ sợi tơ thô hơn, thường là phần tơ ngoài kén hoặc kén chất lượng thấp, nên mặt vải sần và có nốt. Lụa dùng sợi tơ mảnh, đều, cho mặt vải mịn và bóng. Cả hai đều từ tơ tằm nhưng ở các mức sợi khác nhau.
Vì sao Bảo Lộc trở thành vùng dâu tằm tơ lớn?
Khí hậu cao nguyên mát quanh năm thuận cho cả cây dâu lẫn con tằm, cho phép nuôi nhiều lứa trong năm. Theo thời gian, vùng này hình thành đủ chuỗi từ trồng dâu, nuôi tằm tới ươm tơ và dệt, tạo lợi thế cho cả các nhà máy lẫn nông hộ.
Thổ cẩm dệt tay có thể đặt số lượng lớn không?
Có thể ở mức vừa nếu làm việc qua hợp tác xã hoặc tổ dệt điều phối nhiều hộ, chọn mẫu không quá phức tạp và cho thời gian đủ dài. Với số lượng rất lớn, cần chấp nhận dùng sợi công nghiệp hoặc kết hợp dệt máy cho phần nền.
Nhuộm tự nhiên có bền màu bằng nhuộm công nghiệp không?
Thường kém đồng đều hơn và độ bền màu dao động nhiều hơn, tuỳ nguồn lá cây, cách cầm màu và tay nghề. Một số màu tự nhiên như chàm có độ bền tốt khi làm đúng. Xưởng nên thử độ bền màu giặt và màu nắng trước khi nhận đơn lớn.